Lamrim 2026
TUẦN 28 – NGÀY 6/10/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN VỀ CÁI CHẾT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Thầy xin lỗi vì lên lớp trễ. Thầy không thể lên lớp đúng giờ. Vì lên lớp trễ đã nằm trong gene và máu của Thầy. Nếu hôm nào Thầy lên lớp đúng giờ thì người đó không phải là Thầy (Rinpoche cười). Nhưng Thầy luôn kết thúc lớp học đúng giờ. Thực ra Thầy có thể lên lớp đúng giờ nhưng đôi khi có những việc phát sinh khiến Thầy lên lớp trễ như phải trao đổi công việc với học trò, uống trà… Chúng ta sẽ rất ngạc nhiên nếu Thầy lên lớp đúng giờ.
Thầy tiếp tục hướng dẫn thiền về cái chết: ở thời điểm chết, chỉ có pháp mới giúp được chúng ta. Đây là một điểm rất quan trọng. Thực ra ở đây có 2 điểm quan trọng. Thứ nhất là khi chết, chỉ có pháp mới giúp được chúng ta. Điểm này rất phức tạp. Tại sao lại phức tạp? Ta cần phải hiểu chết là gì. Bản thân cái chết rất phức tạp. Câu hỏi đặt ra là “Chết là gì?”. Theo quan điểm y học, khi tim ngừng đập, con người được xem là đã chết. Nhưng theo quan điểm của đạo Phật, khi tim ngừng đập, con người vẫn chưa được xem là chết. Vì lúc đó, tâm thức vẫn còn đang hoạt động.
Khi ta chết đi, người thân, tiền bạc không giúp được gì cho ta cả. Chỉ có giáo pháp mới giúp được chúng ta mà thôi. Một câu hỏi đặt ra: Chúng ta phải làm gì? Chúng ta phải bỏ lại tất cả? Ý nghĩa của việc bỏ lại tất cả là gì? Khi mất đi, ta phải bỏ lại tất cả mọi thứ, không có lựa chọn nào khác. Đó là điều khiến cho người ta bị tổn thương nhiều nhất.
Cách đây rất lâu, Thầy có đặt ra câu hỏi cho học trò: “Nếu như ngày hôm nay là ngày cuối cùng còn được sống, chúng ta sẽ làm gì?”. Các học trò của Thầy lúc đó mỗi người lại đưa ra câu trả lời khác nhau. Người thì nói rằng họ sẽ thiền về Ruộng Phước. Người thì nói sẽ cầu nguyện với Đức Quan Âm. Chỉ có một học trò trả lời rất chân thật. Người đó nói rằng sẽ chia tài sản ra làm 3 phần: một phần cho cha mẹ, một phần cho chị và một phần cho Thầy (Rinpoche cười). Điều đó có thể hợp lý vì Thầy chắc chắn rằng khi mất đi, điều đầu tiên chúng ta sẽ quan tâm là tài khoản ngân hàng của mình, chứ không phải chư Phật. Nếu ta không có tài khoản ngân hàng hoặc số dư tài khoản ngân hàng trở về 0, Thầy gợi ý chúng ta hãy trở thành tu sĩ. Thầy là tu viện trưởng nên Thầy có thể ban giới xuất gia cho chúng ta. Lúc nào cũng phải nhớ rằng chúng ta luôn có lựa chọn thứ 2 là xuất gia trở thành tu sĩ. Người ta tự tử, thường là vì họ nghĩ rằng họ không có lựa chọn thứ 2. Thực ra ta luôn có lựa chọn thứ 2 là xuất gia trở thành tu sĩ. Hãy luôn nhớ điều đó.
Trong trường hợp có rất nhiều tiền trong tài khoản ngân hàng, chúng ta nên làm gì? Thầy vẫn khuyên là hãy xuất gia làm tu sĩ. Vì khi mình có nhiều tiền, mọi người sẽ không đối xử thật lòng với mình. Lúc đó Thầy vẫn ban được giới xuất gia cho chúng ta. Chúng ta có thể trở thành tu sĩ và có nơi để ở, chắc chắn là ở Việt Nam. Hãy suy nghĩ về điều đó và luôn ghi nhớ như vậy. Luôn nhớ rằng nếu tài khoản ngân hàng trở về 0, hoặc có rất nhiều tiền trong tài khoản, chúng ta hoàn toàn có thể lựa chọn xuất gia thành tu sĩ.
Nhưng nếu bỗng dưng tài khoản ngân hàng có rất nhiều tiền như nhờ trúng vé số thì đừng trở thành tu sĩ. Vì lúc đó sẽ có rất nhiều người thăm hỏi chúng ta, mà Thầy thì không muốn tu viện của Thầy bị làm phiền (Rinpoche cười). Thầy biết chắc rằng nếu chúng ta trúng 1 triệu USD, bạn bè, người thân, ai nấy cũng sẽ hỏi han ân cần. Lúc đó nếu Dipkar cho chúng ta chỗ ở thì sẽ rất phiền toái. Cho nên, nếu số tiền lớn trong tài khoản ngân hàng mà chúng ta có được là do tích góp từ từ hoặc khi số dư tài khoản trở về 0 thì ta vẫn còn một lựa chọn là trở thành tu sĩ.
Vài năm trước, Thầy có xuất bản một cuốn sách ở Hàn Quốc. Lúc đó, phía nhà xuất bản nói rằng anh ta đã rất nỗ lực để xuất bản cuốn sách của Thầy và rằng, trong khoảng thời gian 2 tháng qua, anh ta đã rơi vào hoàn cảnh rất khó khăn. Thầy hỏi anh ta chuyện gì đã xảy ra. Anh ta trả lời rằng em trai của anh ta đã tự sát. Thầy hỏi nguyên nhân vì sao thì anh ta trả lời là cách đây 2 năm, vợ của em trai tự sát. Thầy lại hỏi tiếp thì anh ta trả lời rằng vì cách đây 4 năm, con gái của vợ chồng em trai đã tự sát. Khi nghe cả gia đình đều tự tử, Thầy cảm thấy rất hụt hẫng và cũng không biết phải nói gì. Lúc đó, Thầy chỉ nói với anh ta rằng, Thầy sẽ viết một cuốn sách xuất bản ở Hàn Quốc, trong đó nói rằng tự tử không phải là một lựa chọn. Điều Thầy muốn làm là mang lại lợi lạc cho những người gặp nhiều mất mát và Thầy kỳ vọng ít nhất sẽ giúp được một người từ bỏ ý định tự tử.
Để làm được điều đó, Thầy cần phải tìm hiểu tại sao người ta lại có ý nghĩ muốn tự sát. Sau đó, Thầy có đến Hàn Quốc và Thầy đã liên hệ với hội những người có người thân tự sát. Mỗi ngày Thầy đã đến gặp và trò chuyện với những người này. Người thì kể là chồng của họ tự sát, người thì kể là con của họ tự sát… nhưng điểm chung là họ không hiểu vì sao người thân của họ lại tự sát. Một người phụ nữ đã kể với Thầy rằng chồng cô ấy đã tự sát nhưng không hiểu tại sao chồng lại quyết định tự tử vì anh ấy rất tử tế, hay cười. Lý do người ta lựa chọn tự sát là vì trong cuộc sống, họ đã mất đi mọi hy vọng và nghĩ rằng họ không còn lựa chọn nào khác. Cho nên, hãy luôn nhớ rằng chúng ta vẫn có một lựa chọn khác. Nếu có phá sản đi chăng nữa, chúng ta có thể xuất gia thành tu sĩ. Dipkar sẽ lo việc này. Đây là lời nói nghiêm túc của Thầy. Khi đói, ta có thể đến Dipkar nhận phần cơm miễn phí. Nếu muốn học pháp, Dipkar có lớp học miễn phí trên Zoom. Còn nếu không có tiền để trả tiền internet lên Zoom thì đó lại là vấn đề của chúng ta, không phải vấn đề của Dipkar (Rinpoche cười). Chúng ta phải rất rõ ràng trong việc này. Mọi người biết rằng Dipkar có chương trình bếp cháo yêu thương ở Hà Nội và bếp cơm yêu thương ở TP.HCM.
Thầy quay trở lại bài giảng. Ở thời điểm chết, chỉ có giáp pháp mới giúp được chúng ta. Vậy giáo pháp giúp ta như thế nào? Thứ nhất là giáo pháp giúp tinh thần trở nên tmạnh mẽ hơn khi đối diện với cái chết. Đặc biệt là khi mất đi, người ta luôn sợ phải rời bỏ những thứ mình đang có. Thứ 2 là người ta không biết điều gì sẽ xảy ra sau khi chết.
Chúng ta cần nhớ điều gì mới giúp được mình ở thời điểm chết. Chỉ có giáo pháp mà thôi. Ở thời điểm chết, điều quan trọng nhất là phải giữ tâm bình tĩnh, trầm ổn và không sợ hãi. Để tâm không sợ hãi, ta phải nghĩ rằng khi mất đi, mình sẽ được tái sinh lên cõi tịnh độ của chư Phật. Việc nghĩ sẽ về cõi tịnh độ giúp ta dễ dàng hơn khi đối diện với cái chết.
Thầy đặt câu hỏi: Cõi tịnh độ ở đâu? Ta có biết Phật sinh ra ở đâu không. Lần trước Thầy có chia sẻ với chúng ta chưa? Hãy luôn nhớ rằng Đức Phật sinh ra ở Nepal và Thầy cũng được sinh ra ở Nepal. Nơi Đức Phật sinh ra và nơi Thầy sinh ra ở Nepal rất gần nhau. Nếu Thầy tái sinh về cõi tịnh độ của Đức Phật, Thầy có thể giao tiếp với Đức Phật bằng tiếng Nepal. Bởi vì Đức Phật và Thầy đều nói tiếng Nepal. Thầy không nghĩ rằng Đức Phật có thể nói được tiếng Việt (Rinpoche cười).
Ở thời điểm chết, điều quan trọng là ta cần phải nghĩ rằng mình sẽ được tái sinh về cõi tịnh độ. Việc nghĩ như vậy sẽ giúp ta giảm được nỗi sợ hãi. Đặc biệt là khi ta giúp đỡ những người mắc bệnh nan y, hãy khuyên họ nghĩ rằng mình sẽ được lên cõi tịnh độ, nên không cần lo lắng gì cả. Thầy từng gặp những người mắc bệnh hiểm nghèo và biết rằng Thầy sẽ không có cơ hội gặp lại họ nữa, nên Thầy luôn khuyên họ đừng quá lo lắng vì rồi chúng ta sẽ gặp nhau trên cõi tịnh độ.
Nếu ta đang khỏe mạnh thì không có gì phải lo lắng cả, cứ tận hưởng cuộc sống thôi. Những gì Thầy vừa hướng dẫn là để chúng ta biết cần phải chuẩn bị như thế nào khi cái chết xảy đến.
Trong tuần này, hãy thực hành bài tập như sau: Khi chuẩn bị đi ngủ, hãy nghĩ rằng mình đang hấp hối và khi chết đi, mình sẽ được tái sinh lên cõi tịnh độ. Vào buổi sáng khi thức dậy, hãy hít thở và nghĩ rằng hôm nay là một ngày may mắn vì mình vẫn còn thở và hoan hỷ vì điều đó. Khi đạt được thành tựu, hãy vui vì điều đó. Còn nếu không thành công, hãy nghĩ rằng ở thời điểm chết, ta cũng phải bỏ lại tất cả, vậy tại sao mình lại buồn phiền. Chúng ta hãy nghĩ như vậy.
Khi không đạt được điều mình mong muốn, ta thường rất đau khổ. Những lúc như vậy, hãy nghĩ rằng không có gì phải buồn phiền vì lúc cái chết xảy đến, ta cũng phải bỏ lại tất cả. Nếu ta mong muốn có nhiều tiền mà lại không kiếm ra tiền, hãy thực hành như Thầy vừa hướng dẫn. Nhưng ngày hôm sau, ta vẫn phải cố gắng đi làm để kiếm tiền (Rinpoche cười). Điều quan trọng là đừng buồn khi không kiếm ra tiền. Hãy thực hành như vậy.
Đôi khi vì những điều rất nhỏ nhặt mà ta tự làm cho cả ngày của mình không vui. Đó là lỗi lầm ta hay mắc phải. Ta không nên làm như thế. Có thể một điều gì đó khiến ta không vui trong một lúc nhưng đừng để cho cả ngày mất vui.
Giả sử ta có 1.440 USD. Nếu ta mất đi 40 USD, liệu ta có bỏ luôn cả 1.000 USD kia không? Chúng ta sẽ không bỏ số tiền đó đâu. Tương tự như vậy. Một ngày có 24 tiếng, tương đương 1.440 phút. Nếu ta không vui trong 20-30 phút thì đừng có làm cho quãng thời gian còn lại trong ngày cũng mất vui.
Ở thời điểm chết, hãy nghĩ rằng mình sẽ lên cõi tịnh độ của chư Phật. Ta sẽ lên cõi tịnh độ của vị Phật nào? Phật A Di Đà? Phật Quan Âm? Hay cõi tịnh độ của vị Phật nào? Ta cần phải chọn một. Đừng nghĩ cõi tịnh độ giống như siêu thị mà có thể chọn thỏa thích theo ý muốn. Ta chỉ có thể chọn lên cõi tịnh độ của một vị Phật thôi. Chọn cõi tịnh độ nào cũng không có sự khác biệt. Nếu chúng ta hỏi Thầy, Thầy sẽ trả lời là hãy hỏi AI. Vì mọi người có việc gì cũng hay hỏi ChatGPT. Ta có thể thử hỏi AI để xem câu trả lời như thế nào. Nhưng hãy nhớ một điều, nếu cứ dựa dẫm vào ChatGPT, AI thì tâm sẽ ngày càng yếu đi và ta sẽ dần mất đi khả năng tư duy, phân tích. Một nghiên cứu ghi nhận trường hợp một người phụ nữ ly dị chồng sau khi hỏi ChatGPT. Nghiên cứu đã chứng minh việc lạm dụng AI khiến con người mất đi khả năng tư duy logic. Cho nên, khi chọn lên cõi tịnh độ của vị Phật nào, như Phật A Di Đà hay Phật Quan Âm, ta phải đưa ra lý do vì sao lại chọn cõi tịnh độ của vị Phật đó.
Khi chuẩn bị đi ngủ, hãy nghĩ rằng mình đang hấp hối và sẽ lên thẳng cõi tịnh độ của chư Phật như Phật A Di Đà, Phật Quan Âm… Nếu hỏi Thầy, Thầy sẽ chọn cõi tịnh độ của Phật Quan Âm. Nếu chúng ta hỏi lý do vì sao, Thầy sẽ trả lời rằng vì Thầy thích tính cách của Ngài Quan Âm, vì nhìn Ngài rất thân thiện (Rinpoche cười). Điều này chúng ta sẽ được học ở lớp Kim Cang Thừa. Thầy nói rằng câu trả lời vừa rồi của Thầy là nửa đùa nửa thật. Ta chọn vị Phật nào cũng không sao vì về bản chất, các vị Phật là như nhau.
Một câu hỏi đặt ra: Chúng ta nên làm gì cho những người đã mất? Thầy hiểu được nỗi đau khi chúng ta mất đi người thân. Mỗi khi nghĩ đến người thân đã mất, ta hãy tụng chú và hồi hướng cho họ. Điều đó sẽ giúp ta vơi đi nỗi đau. Ai cũng buồn khi mất đi người thân. Những lúc nghĩ đến họ, đừng chỉ lo đau buồn mà hãy tụng chú, cầu nguyện cho họ. Điều đó sẽ giúp ta vượt qua nỗi buồn mà cũng mang lại lợi lạc cho người mất.
Khi nhìn nhận về cái chết, theo quan điểm của đạo Phật, một người chỉ được xem là đã chết khi tâm thức lìa khỏi cơ thể. Đối với một số người, phải mất một khoảng thời gian tâm thức mới rời bỏ cơ thể. Ở Thượng Mật viện Gyuto, một nhóm nhà khoa học Nga đang thực hiện một dự án nghiên cứu về trạng thái thiền chết lúc các vị tăng viên tịch. Đây là một chủ đề rất phức tạp. Đối với những người trải qua cái chết bình thường, ở thời điểm chết, cơ thể của họ sẽ bị mất nhiệt. Nhưng nếu chạm vào ngay giữa ngực, ta thấy vẫn còn hơi ấm dù người đó đã ngừng thở. Đó là dấu hiệu cho thấy tâm thức vẫn chưa rời khỏi cơ thể. Các nhà khoa học Nga nghiên cứu về trạng thái thiền chết qua việc ghi nhận hoạt động của não bộ và nhiệt độ cơ thể của các vị tăng lúc viên tịch.
Điều thực sự xảy ra lúc một người chết đi là dù đã ngừng thở, tim không còn đập, nhưng tâm thức vẫn còn đang hoạt động, chưa rời khỏi cơ thể. Nhưng đối với một số người, tâm thức lại rời khỏi cơ thể ngay lập tức.
Nếu hiểu được những lời Thầy vừa giảng, nghĩa là chúng ta rất thông minh. Nếu thông minh như vậy, chúng ta sẽ rất mau chóng thành Phật. Nếu thành Phật, điều đầu tiên chúng ta cần làm là gì? Chúng ta có còn nhớ không? Đó là đừng quên Thầy. Thầy vẫn hay nói điều đó. Đừng nghĩ Thầy nói đùa. Đó là câu nửa đùa nửa thật. Khi thành Phật, tâm ta sẽ không còn phiền não nữa, không còn những suy nghĩ tiêu cực.
Lần trước, khi lên lớp giảng bài cho chúng ta, Thầy đang ở Mông Cổ. Lúc đó, Thầy đang di chuyển trên xe. Bây giờ Thầy đang ở Bắc Ấn. Tuần sau Thầy sẽ lại ở một quốc gia khác. Dù di chuyển qua nhiều nước, Thầy vẫn luôn cố gắng lên lớp. Cho nên, chúng ta hãy cố gắng tham gia lớp học đúng giờ.
Tuần này, hãy thiền như Thầy hướng dẫn. Hãy nghĩ rằng mình đang hấp hối và ta sẽ tái sinh lên cõi tịnh độ của chư Phật. Ta hãy thiết lập động cơ như vậy. Vào buổi sáng khi thức dậy, hãy hoan hỷ khi thấy rằng mình vẫn còn sống. Hãy lặp đi lặp lại suy nghĩ như vậy, dần dần ta sẽ có được niềm hoan hỷ thực sự. Đó là bài tập về nhà trong tuần này.
Ở buổi học hôm trước, Thầy có đề cập đến một bộ phim tài liệu về cái chết được thực hiện bởi đạo diễn người Ý Franco Battiato. Khi xem bộ phim này, chúng ta sẽ rất bất ngờ khi thấy Thầy thời còn trẻ xuất hiện trong bộ phim đó. Đó là Thầy 14-15 năm về trước. Còn bây giờ Thầy đã già rồi (Rinpoche cười).
Một bài tập thiền khác là hãy nghĩ rằng, không chỉ chúng ta mà ai cũng phải chết. Vì thế, khi nghĩ đến những người mà ta không thích, hãy nghĩ rằng họ cũng sẽ chết đi. Cho nên, chẳng ích gì khi phát sinh sân giận với họ. Đối với những người mà ta yêu thương, hãy nghĩ rằng họ cũng sẽ chết đi, nên ta hãy yêu thương và sống chan hòa với họ. Trong tuần này, hãy thực hành như vậy.
Nếu trong quá trình thực hành thiền về vô thường và cái chết, mà cảm thấy chán nản, không vui, ta có thể ngưng thực hành. Thầy không nghĩ đến cái chết của bản thân mà nghĩ về cái chết của những người khác. Điều đó giúp Thầy có thêm động lực. Nếu muốn đặt chỗ ở cõi tịnh độ, chúng ta có thể viết tên của mình ở Dipkar.
