Lamrim 2026
TUẦN 26 – NGÀY 22/9/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN VỀ CÁI CHẾT
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Thầy xin lỗi vì lên lớp trễ một chút. Thầy nói rằng Thầy ít khi lên lớp đúng giờ, nhưng không phải Thầy cố ý lên trễ. Hôm nay ở Mông Cổ Thầy có buổi lễ hỏa tịnh vào lúc 4 giờ chiều. Mọi người thông báo với Thầy rằng mọi thứ đã chuẩn bị sẵn sàng và đại chúng đã đến đông đủ. Họ thỉnh ý Thầy xem liệu có thể bắt đầu buổi lễ sớm hơn vào lúc 3 giờ rưỡi hay không. Thầy trả lời rằng từ trước đến giờ Thầy bắt đầu buổi giảng trễ và trong suốt cuộc đời của mình, Thầy chưa bao giờ làm việc gì sớm hơn so với lịch trình. Cho nên, hôm nay Thầy lại lên lớp trễ.
Khi thiền về cái chết, có 3 điểm căn bản như hướng dẫn trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay (trang 505, quyển 1). Thứ nhất, nghĩ cái chết là chắc chắn. Thứ hai, nghĩ không biết khi nào sẽ chết. Thầy vẫn thường hay nói rằng khi thiền về cái chết, đôi khi ta cảm thấy sợ hãi về cái chết. Tuy nhiên, chúng ta không cần phải như thế.
Khi ta không nghĩ về cái chết, có 2 điều xảy ra. Trong cuộc sống, những lúc không đạt được điều mình mong muốn, đôi khi ta cảm thấy rất buồn khổ. Lúc đó, ta cần thiền quán về cái chết. Dù không đạt được điều mình mong muốn, ta cũng không có gì phải lo lắng. Bởi vì dù ta có thành tựu đi chăng nữa thì đến lúc chết đi, ta cũng phải bỏ lại tất cả, không mang theo được gì.
Sách Giải Thoát Trong Lòng Tay hướng dẫn 3 điểm căn bản khi thiền về cái chết:
1/ Nghĩ cái chết là chắc chắn
2/ Nghĩ không biết cái chết đến lúc nào
3/ Khi chết, chỉ có pháp mới giúp đỡ được chúng ta
Ở điểm thứ nhất, nghĩ cái chết là chắc chắn. Dù có đạt được thành công, ta không nên quá ngã mạn. Bởi vì cái chết là chắc chắn và khi chết đi, ta cũng không mang được gì. Còn nếu không đạt được điều mong muốn, ta cũng không nên buồn phiền vì khi chết đi, ta cũng phải bỏ lại mọi thứ. Vậy tại sao ta phải lo lắng khi không đạt được điều mong muốn?
Tất nhiên, chúng ta phải nỗ lực hết mình khi làm bất cứ việc gì để đảm bảo đạt được kết quả. Nhưng đôi khi dù đã nỗ lực hết sức mà vẫn không được như ý thì lúc đó ta cũng đừng buồn phiền. Trong cuộc sống, đôi khi ta có thể đạt được điều mình mong muốn, nhưng có những lúc không đạt được. Vì thế, ta phải thiền quán về cái chết, nghĩ rằng cái chết không thể tránh.
Ở điểm thứ hai, nghĩ không biết cái chết đến lúc nào. Nếu nói nhiều về cái chết, ta sẽ chán. Ngay cả Thầy cũng cảm thấy chán khi nói quá nhiều về cái chết. Điều quan trọng là đừng suy nghĩ quá nhiều về cái chết, vì nếu nghĩ quá nhiều, ta sẽ bị căng thẳng, áp lực.
Chúng ta không nên nghĩ quá nhiều về cái chết nhưng không được quên nghĩ về cái chết. Đó là điều quan trọng. Thầy không nói rằng chúng ta hoàn toàn quên đi cái chết mà vẫn phải nhớ đến cái chết một chút. Nếu tâm nghĩ quá nhiều thì không tốt, mà không nghĩ thì cũng không tốt.
Ở điểm thứ ba, khi chết, chỉ có giáo pháp mới giúp được chúng ta. Thực ra, giáo pháp không chỉ giúp ta ở thời điểm chết mà còn giúp ta sau khi chết. Hãy nhìn những người đang sống và những người đã mất, Thầy biết rằng khi mất đi những người yêu thương, ta sẽ cảm thấy bị tổn thương, đau khổ rất nhiều. Vậy làm sao để giúp đỡ cho những người đã mất?
Hôm nay Thầy gặp một người mẹ vừa mất đi đứa con gái 13 tuổi. Việc mất con khiến cô ấy rất đau lòng, thậm chí không thể nào ngủ được. Thầy nói rằng điều tốt nhất ta có thể làm cho những người yêu thương đã qua đời là đọc tụng kinh điển, niệm hồng danh của Đức Phật và hồi hướng cho họ. Nhưng đừng hỏi Thầy có bằng chứng nào để chứng minh làm như vậy sẽ giúp ích được cho những người đã mất (Rinpoche cười).
Có lẽ ai trong chúng ta cũng từng trải qua nỗi đau mất người thân. Nhưng điều quan trọng là ta cần phải hiểu rằng cái chết không chỉ xảy đến cho những người mà ta yêu thương mà còn xảy đến cho tất cả mọi người. Vì thế, khi thực hành thiền, ta không chỉ nghĩ cho những người thân yêu mà còn nghĩ đến tất cả mọi chúng sinh.
Trong thành phố, ta rất dễ thấy nhiều trung tâm mua sắm, khách sạn, nhà hàng… nhưng lại rất ít thấy khu nghĩa trang, lò hỏa thiêu nên ta quên mất một thực tế là ta cũng sẽ phải chết (Rinpoche cười). Khi đi trong thành phố, ta có thấy nơi hỏa táng thì nó nhắc nhở chúng ta nhớ đến cái chết. Đó là điều ta cần ghi nhớ.
Ta cần phải hiểu cái chết là gì? Theo khía cạnh của Phật giáo, chết là sự tách lìa giữa thân và tâm. Thân và tâm có mối liên kết chặt chẽ trong lúc sống, nhưng khi con người mất đi, thân và tâm thức sẽ tách rời và đi theo những hướng hoàn toàn khác nhau.
Một câu hỏi lớn đặt ra: Vậy sau khi một người chết đi, điều gì sẽ xảy ra? Một người sau khi chết đi, tâm thức sẽ lại tiếp tục đi tìm đời sống kế tiếp. Phật giáo gọi là tái sinh. Nếu đời này chết đi, dòng liên tục của tâm thức sẽ duy trì sang một đời kế tiếp.
Có một cuốn sách tên là Những Đứa Trẻ Nhớ Được Tiền Kiếp. Tác giả của quyển sách này là Ian Stevenson. Ông đã thực hiện một cuộc nghiên cứu khoa học về kiếp trước, kiếp sau. Trong nghiên cứu của ông, có rất nhiều người sinh ra vẫn mang ký ức của kiếp trước nên ông cho rằng có tồn tại kiếp trước, kiếp sau. Nhà khoa học này không phải là Phật tử và không theo một tôn giáo nào cả. Ông đã thực hiện một nghiên cứu khoa học chứng minh rằng chết không phải là hết, mà sau khi con người chết đi, thân và tâm sẽ đi theo mỗi hướng khác nhau. Điều này cách đây hơn 2.500 năm trước Đức Phật đã từng đề cập đến.
Có rất nhiều đứa trẻ nhớ được tiền kiếp của chúng. Trước đây mẹ của Thầy nói rằng khi còn nhỏ, Thầy cũng nói về kiếp trước của mình. Có nhiều người hỏi Thầy: “Tại sao không phải ai cũng nhớ được kiếp trước của họ?”. Thầy trả lời đó là sự cân bằng tự nhiên. Hãy nhìn vào cuộc sống của chính mình, nếu có ký ức của kiếp trước, chúng ta sẽ không thể sống vui vẻ trong kiếp này.
Tại sao mọi người lại uống bia rượu? Vì họ muốn quên đi quá khứ của mình. Cho nên, nếu cứ nhớ kiếp trước của mình, chúng ta sẽ không thể sống một cách vui vẻ, hạnh phúc và cứ mãi rối rắm. Vì thế, Thầy nói rằng đó là sự cân bằng tự nhiên. Khi một người mất đi, họ quên đi mọi ký ức và mọi thứ trở nên mới mẻ đối với họ ở đời sống mới.
Nhiều người lại hỏi: “Tại sao một số người có thể nhớ được kiếp trước?”. Thầy luôn gọi những đứa trẻ nhớ được tiền kiếp là “những sản phẩm lỗi”. Vì là sản phẩm bị lỗi nên họ mới nhớ được kiếp trước. Khi Thầy kể điều này, một học trò của Thầy là bác sĩ đã nói rằng Thầy nói đúng. Anh ta chia sẻ rằng anh ấy có một bệnh nhân là đứa trẻ tầm 14-15 tuổi nhớ rất rõ kiếp trước của mình. Đứa trẻ này không thừa nhận cha mẹ hiện tại, mà nói cha mẹ trong kiếp trước mới là cha mẹ của mình. Cho nên, trường hợp này giống như sản phẩm bị lỗi.
Thầy hỏi tại sao đôi khi ta cảm thấy chán đời. Bởi vì nhiều đời, nhiều kiếp ta cứ làm cùng một việc lặp đi lặp lại nên đôi khi khiến ta cảm thấy buồn chán. Thầy kể câu chuyện: Có một cặp vợ chồng là học trò của Thầy ở Việt Nam. Người vợ nói với Thầy rằng khi cô ấy gặp bố mẹ chồng, bố mẹ chồng mới hỏi là kiếp sau cô ấy có muốn cưới lại người chồng đời này của mình hay không. Vì không muốn làm phật lòng bố mẹ chồng nên cô đã trả lời rất lịch sự: “Vâng, con sẽ cưới”. Nhưng chồng của cô ấy nói rằng: “Một kiếp là đủ rồi, đời sau con không muốn cưới cô ấy nữa” (Rinpoche cười).
Đời này qua đời khác, ta cứ làm lặp đi lặp lại cùng một việc như vậy nên chắc chắn ta sẽ thấy buồn chán. Nếu ta nhớ hết mọi ký ức của đời trước, chắc chắn ta sẽ rất mệt mỏi với những điều đã xảy ra. Cho nên, khi ta được tái sinh, mọi ký ức của đời trước sẽ được xóa bỏ.
Sau khi chết, ta sẽ được tái sinh. Ở đây, một câu hỏi được đặt ra: Khi chết đi, ta có được lựa chọn tái sinh như thế nào hay không? Một lần Thầy có chương trình trên đài phát thanh bang Oregon, Mỹ. Người ta đặt câu hỏi cho Thầy: “Rinpoche, Ngài được công nhận là Khangser Rinpoche đời thứ 8, nghĩa là Ngài được lựa chọn tái sinh của mình. Vậy Ngài có lời khuyên gì cho con để kiếp sau con được sinh ra ở Ý hay không?”.
Vậy liệu ta có được lựa chọn tái sinh của mình hay không? Đối với câu hỏi này, Thầy sẽ trả lời là “có”, “không” và “cả hai”. Bởi vì theo quan điểm của đạo Phật, hơn 70% mọi thứ đều nằm trong tầm tay của mình.
Ví dụ, trong đời kế tiếp nếu ta muốn tái sinh lên cõi tịnh độ của chư Phật, ta cần phải làm gì? Hoặc nếu ta muốn tái sinh làm người ở đời sau, ta cần phải làm gì? Muốn chọn tái sinh vào đâu, trước tiên ta phải có động cơ tái sinh ở những cõi giới đó. Thứ hai là vào thời điểm chết, tâm thức phải thực sự thanh tịnh, như hướng tâm nghĩ về Đức Phật. Ta cần phải khuyên điều này đối với những người bệnh, những người đang hấp hối.
Có một bộ phim tài liệu về cái chết được thực hiện bởi Franco Battiato, một đạo diễn, ca sĩ rất tài năng người Ý. Bộ phim tài liệu này rất thú vị vì ông ta đã tìm hiểu các tôn giáo khác nhau như Thiên Chúa giáo, Do Thái giáo… xem các tôn giáo nhìn nhận cái chết như thế nào. Và để tìm hiểu xem cách đạo Phật nhìn nhận cái chết, ông ta đã đến gặp Thầy ở Nepal. Thầy mới nói với ông ta rằng theo quan điểm của đạo Phật, có 2 khía cạnh về cái chết: sự kết thúc và sự bắt đầu. Sự bắt đầu là ta bắt đầu một đời sống mới sau khi chết. Khi cái chết cận kề, tâm thức của chúng ta phải thanh tịnh, nghĩa là ta phải có suy nghĩ thiện lành, phải có động cơ muốn tái sinh ở cõi giới nào như tái sinh làm người hay tái sinh lên cõi tịnh độ của chư Phật… Sau khi chết, nếu ta bị lạc đường thì hãy dùng định vị GPS. Lúc đó ta có thể tìm đường đến cõi tịnh độ của chư Phật (Rinpoche cười).
Chúng ta hãy nhìn 3 điểm căn bản khi thiền về cái chết và 9 lý do cho 3 điểm căn bản này. Cái chết là một thực tế của cuộc sống mà ta phải chấp nhận. Khi ta chấp nhận rằng rồi mình cũng sẽ chết thì ta sẽ giảm được 50% nỗi sợ hãi về cái chết. Khi không chấp nhận mình sẽ chết, ta sẽ không thể nào vượt qua được nỗi sợ hãi về cái chết.
Ai cũng có nỗi sợ và nỗi sợ tồi tệ nhất là nỗi sợ về cái chết. Để vượt qua nỗi sợ chết, ta phải chấp nhận nó, nghĩ rằng ta sẽ chết một ngày nào đó. Chấp nhận cái chết của bản thân sẽ giúp ta giảm đi 50% nỗi sợ chết.
Ta biết rằng ai cũng có nỗi sợ. Có một điều thú vị là phụ nữ sợ gián, gián sợ chuột, chuột thì sợ mèo, mèo lại sợ chó, chó thì sợ đàn ông, đàn ông lại rất sợ vợ, phụ nữ thì sợ gián. Đó là một vòng lặp.
Ai cũng có nỗi sợ. Nhưng nếu biết được gốc rễ của nó, ta có thể giải quyết được nỗi sợ đó. Nếu một người vượt qua được nỗi sợ chết thì người đó có thể vượt qua được bất kỳ nỗi sợ nào. Một khi ta sợ chết thì tất cả nỗi sợ khác sẽ đến trong tâm mình.
Thầy kể câu chuyện: Có một người rất sợ ma. Anh ta đến gặp một vị thầy và nói rằng: “Thưa Thầy, nhà con ở gần khu nghĩa trang và con rất sợ ma. Ban đêm con không thể nào ngủ được vì sợ ma ở nghĩa địa vào nhà và làm hại con”. Vị thầy mới nói rằng: “Anh đừng lo lắng, tôi cho anh một linh phù, anh cứ đeo trên người thì không con ma nào hại được anh”. Nhưng vị thầy cũng dặn anh không được mở linh phù vì nếu mở ra thì sẽ không còn hiệu nghiệm nữa. Anh ta vui vẻ về nhà và trong một vài ngày anh ta ngủ rất ngon, không còn sợ ma đến làm hại anh ta. Nhưng con của anh ta rất tò mò, cứ chạm vào linh phù. Anh ta phải dặn đi dặn lại con mình không được chạm vào linh phù vì nếu chạm vào thì sẽ không còn linh nghiệm nữa. Một thời gian sau anh ta quay lại gặp vị thầy. Vị thầy hỏi tại sao anh ta quay lại khi đã có linh phù bảo vệ. Nhưng anh ta nói với vị thầy rằng anh ta vẫn không thể ngủ được. Vị thầy hỏi có phải là vì anh ta vẫn còn sợ ma. Anh ta nói rằng anh ta không còn sợ ma, nhưng giờ lại sợ con của anh ta sẽ mở linh phù khi anh ta ngủ. Trước đó anh ta sợ ma, sau đó anh ta lại sợ chính con của mình.
Điều tương tự cũng xảy ra với chúng ta. Ta có rất nhiều nỗi sợ, hết sợ cái này đến sợ cái kia. Bởi vì ta không vượt qua được gốc rễ của nỗi sợ, đó là nỗi sợ chết. Để vượt qua nỗi sợ đó, trước tiên, ta phải chấp nhận một thực tế là ta cũng sẽ chết. Việc chấp nhận cái chết không có nghĩa là ta sẽ chết sớm mà chỉ giúp ta vượt qua nỗi sợ của mình. Khi tâm thức càng từ chối, càng không chịu chấp nhận thì nỗi sợ sẽ xảy đến nhiều hơn. Khi ta chấp nhận, mọi thứ sẽ dễ dàng giải quyết hơn.
Chúng ta còn nhớ Thầy kể câu chuyện về một vị thầy dặn học trò không được nghĩ đến con khỉ trong lúc thiền, nhưng con khỉ cứ xuất hiện trong tâm trí của học trò? Cho nên, chúng ta hãy chấp nhận thực tế về cái chết. Điều thứ hai là chúng ta phải chấp nhận lớp học đã hết giờ (Rinpoche cười). Thầy sẽ dừng lớp học ở đây.
