Lamrim 2025
TUẦN 47 – NGÀY 27/06/2026
CHỦ ĐỀ: 12 CHI PHẦN NHÂN DUYÊN
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Thầy nói rằng Thầy đang di chuyển trong ô tô. Thầy xin lỗi vì đã lên lớp trễ một chút. Hôm nay Ban tổ chức lớp học đã quên nhắc Thầy giờ lên lớp. Đôi lúc Thầy giảng pháp trên ô tô, đôi lúc Thầy giảng khi đang ở sân bay. Thầy phải di chuyển rất nhiều nên Ban tổ chức nhớ nhắc Thầy giờ lên lớp. Thầy nói rằng dù bận rộn di chuyển nhưng Thầy vẫn luôn cố gắng lên lớp.
Hôm nay chúng ta học 12 chi phần nhân duyên (xem trang 89, quyển 2, sách Giải Thoát Trong Lòng Tay). 12 chi phần nhân duyên được xếp theo thứ tự: Vô minh - Hành - Thức - Danh sắc - Lục nhập - Xúc - Thọ - Ái - Thủ - Hữu - Sinh - Lão tử.
1/ VÔ MINH
12 chi phần nhân duyên được xếp theo thứ tự nhân duyên. Cái được liêt kê trước sẽ là nhân để sinh ra cái được liệt kê phía sau. Vô minh là nguyên nhân gốc rễ khiến ta trôi lăn trong luân hồi nên vô minh được liệt kê đầu tiên trong 12 chi phần nhân duyên.
Chúng ta có nhớ vào buổi giảng hôm trước, lúc đó Thầy đang ở đâu? Hôm trước Thầy ở California, nhưng buổi giảng hôm nay Thầy đang ở Ý. Tuần sau Thầy có thể ở Nepal giảng pháp cho chúng ta. Tuần tới nữa có thể Thầy giảng bài khi đang ở Ấn Độ. Tuần tới nữa có thể Thầy ở Đài Loan. Một điều quan trọng hơn hết là Thầy luôn cố gắng dành thời gian lên lớp giảng pháp cho chúng ta nên Thầy khuyến khích các học viên cố gắng đi học đều đặn, chứ đừng bỏ lớp.
Vừa rồi Thầy mới hoàn tất chương trình ở một nơi, bây giờ Thầy đang di chuyển qua một thành phố khác, phải ngồi ô tô 4 tiếng. Trong thời gian di chuyển trên đường, Thầy tranh thủ lên lớp giảng pháp cho chúng ta. Trước giờ lên lớp, Thầy có chợp mắt được 15-20 phút trong ô tô nên Thầy có cảm giác đã tỉnh táo hơn nhiều rồi. Tất cả thời gian của Thầy, đối với Thầy, vô cùng quan trọng. Kể cả từng phút Thầy cũng có thể tận dụng để làm những việc rất ý nghĩa.
Thầy sẽ chiếu lên màn hình bức ảnh về Bánh xe luân hồi để chúng ta dễ hình dung về 12 chi phần nhân duyên. Sách Giải Thoát Trong Lòng Tay liệt kê vô minh là chi phần đầu tiên trong 12 chi phần nhân duyên. Vì sao liệt kê vô minh là chi phần đầu tiên? Bởi vì vô minh là nhân, là cội nguồn gốc rễ của luân hồi. Tất cả mọi đau khổ, khó khăn của chúng ta đều xuất phát từ nghiệp. Nguyên nhân từ đâu mà ta tạo ra nghiệp? Đó là do vô minh. Cho nên, vô minh là gốc rễ của mọi khổ đau trong luân hồi.
2/ HÀNH
Chi phần thứ hai là hành. Hành ở đây là nghiệp. Do vô minh sẽ khiến ta tạo ra đủ loại nghiệp.
(Rinpoche chia sẻ bức ảnh Bánh xe luân hồi trên màn hình)
Bức ảnh Thầy vừa chia sẻ trên màn hình là bức ảnh Bánh xe luân hồi. Còn đây là một bức ảnh khác. Trong bức ảnh này, có rất nhiều con chim đại bàng đang bay trên bầu trời. Thầy cảm thấy đây là một dấu hiệu rất cát tường nên Thầy chia sẻ bức ảnh này cho chúng ta xem.
Hãy quay trở lại với 12 chi phần nhân duyên. Bức ảnh hiện tại chúng ta đang thấy trên màn hình là Bánh xe luân hồi, mô tả 12 chi phần nhân duyên. Bức ảnh diễn tả quá trình chúng ta bị trôi lăn trong luân hồi như thế nào.
Ở trên bức ảnh ngay trung tâm, ta thấy có 3 con vật: con heo, con rắn, con chim. Con heo tượng trưng cho vô minh, con rắn tượng trưng cho sân hận. Con chim tượng trưng cho si. 3 con vật này tượng trưng cho tam độc - tham, sân, si. Tham, sân, si là nguyên nhân khiến ta chịu tất cả mọi đau khổ trong luân hồi. Tam độc chính là nhân, là gốc rễ của luân hồi nên được đặt ở ngay trung tâm của bức ảnh.
Kế tiếp, ở phía bên ngoài, ta thấy có 6 mảnh hình tam giác, tượng trưng cho 6 cõi luân hồi. Có 3 mảnh phía trên và 3 mảnh ở phía dưới. 3 mảnh phía dưới tượng trưng cho 3 cõi ác: súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục. 3 mảnh phía trên tượng trưng cho 3 cõi lành: trời, người, A-tu-la.
Ở phía ngoài vòng tròn có 12 ô nhỏ, tượng trưng cho 12 chi phần nhân duyên. Ở ngoài cùng, ta thấy một con quỷ đang ngậm bánh xe, tượng trưng cho vô thường. Vô thường lớn nhất chính là cái chết. Ở đây, con quỷ tượng trưng cho cái chết.
Ở góc trên bên trái của bức ảnh là mặt trăng, tượng trưng cho giải thoát, giác ngộ. Đức Phật đứng chỉ tay về phía mặt trăng, có ý nghĩa là Ngài chỉ cho ta con đường để đạt được giải thoát.
Ở ô đầu tiên trong 12 chi phần nhân duyên, ta thấy hình một bà lão mù. Bà lão mù tượng trưng cho vô minh, không sáng suốt. Ô tiếp theo là hình một người đàn ông đang nặn bình gốm, tượng trưng cho đang làm việc, đang hành động, có nghĩa là nghiệp. Do vô minh, ta tạo ra nhiều loại nghiệp. Ô tiếp theo là hình một con khỉ đang đu cây. Con khỉ tượng trưng cho tâm thức của mình. Vô minh - Hành - Thức là 3 chi phần đầu tiên trong 12 chi phần nhân duyên.
3/ THỨC
Một điểm quan trọng ta cần phải hiểu là ví dụ, ta đập chết một con muỗi, sau 10 phút, hành động giết muỗi đã không còn nữa, nhưng kết quả của hành động đó sẽ được lưu trữ ở đâu? Sau khi thực hiện xong một hành động, trải qua thời gian, hành động đó đã trở thành quá khứ nhưng sẽ không mất đi mà sẽ để lại một dấu vết trong tâm thức. Khi tâm thức vẫn còn thì dấu vết của hành động vẫn còn được lưu trong tâm thức của mình. Đó là cách hành động tác động lên tâm thức của chúng ta.
Dấu vết của hành động trong tâm thức còn được gọi là tập khí. Vậy tâm thức và tập khí liên hệ với nhau như thế nào? Bất kể hành động dù tốt hay xấu cũng sẽ lưu lại dấu vết trong tâm thức, mà ta gọi là tập khí. Từ tập khí sẽ tạo ra kết quả của nghiệp. Ví dụ, nếu ta tức giận thì cơn giận sẽ để lại dấu vết tức giận trong tâm thức, từ dấu vết này sẽ kích hoạt một cơn giận khác trong tương lai. Tập khí và sân giận hoạt động như thế này: cơn tức giận tạo ra dấu vết, từ dấu vết sẽ kích hoạt một cơn tức giận khác.
Trong tuần này, Thầy giao cho chúng ta bài tập về nhà. Thông qua bài tập này, ta sẽ thấy tâm thức tác động những thứ xung quanh như thế nào. Mỗi buổi sáng ta thường thức dậy vào khoảng mấy giờ? Ví dụ, vào buổi sáng ta thường thức dậy lúc 7h. Tuần này, ta hãy thực hành bài tập: Trước khi đi ngủ vào buổi tối, hãy tắt đồng hồ báo thức và nghĩ một cách mãnh liệt rằng “tôi sẽ dậy sớm hơn 10 phút hoặc trễ hơn 10 phút so với thường lệ” để xem sáng hôm sau ta có dậy đúng giờ hay không.
Có hôm nào ta có việc cần dậy sớm và nghĩ rằng ngày mai cần thức dậy lúc 6h hay 5h, dù không đặt đồng hồ báo thức mà ta thức dậy đúng giờ? Chúng ta đã có trải nghiệm như vậy chưa? Đối với trải nghiệm đó, làm sao tâm biết được thời gian để thức dậy đúng giờ vì lúc đó ta đang ngủ? Điều đó cho thấy, bất cứ suy nghĩ, hành động nào đều để lại dấu vết trong tâm thức và dấu vết đó sẽ trỗi dậy. Trải nghiệm đó cũng cho thấy tâm có thể tác động lên não bộ.
Tuần này, chúng ta hãy thực hành bài tập: Vào buổi tối trước khi đi ngủ, hãy tắt đồng hồ báo thức và nghĩ rằng ta sẽ thức dậy sớm hơn 10 phút hoặc trễ hơn 10 phút để xem sáng hôm sau có thức dậy đúng giờ hay không.
Một điều rất quan trọng là khi làm thí nghiệm này, lỡ hôm sau có trễ giờ làm hay trễ giờ đi học, chúng ta đừng có đổ thừa là do lỗi của Thầy (Rinpoche cười). Thầy chỉ muốn cho chúng ta thấy rằng tâm thức có thể kiểm soát các điều kiện xung quanh như thế nào.
Ta hãy thử nghiệm bài tập này trong một tuần. Trong tuần này, hãy tắt đồng hồ báo thức và nghĩ rằng mình cần dậy sớm hơn 10 phút hoặc trễ hơn 10 phút, để xem tâm có biết chính xác thời gian phải thức dậy vào sáng hôm sau hay không. Thông qua bài tập này, ta sẽ có trải nghiệm rằng tâm thức có năng lực kiểm soát não bộ, cơ thể của mình như thế nào.
Chúng ta hãy thực hành bài tập này và ghi chú lại kết quả thực hành trong một tuần. Trong tuần, ít nhất hãy thực hành 4-5 lần. Dù có thành công hay không, chúng ta cũng phải ghi chú lại và gửi báo cáo thực hành cho Ban tổ chức. Ban tổ chức sẽ gửi lại báo cáo cho Thầy xem.
Thầy biết rằng có rất nhiều học viên không làm bài tập về nhà. Tại vì chúng ta đôi khi có tính trì hoãn, lười biếng, cứ nghĩ để ngày mai hãy làm, cứ trì hoãn mãi rồi cuối cùng không có làm gì hết. Điều quan trọng là ít nhất hãy thử thực hành bài tập. Chúng ta đã nắm rõ phải thực hành bài tập này như thế nào chưa? Nếu vẫn chưa rõ, hãy nghe lại ghi âm bài giảng của Thầy.
Có nhiều học trò nói với Thầy rằng khi giảng dạy, Thầy thường hay lặp đi lặp lại nhiều lần. Bởi vì kinh nghiệm của Thầy là khi Thầy giảng pháp, dù nói những điều đơn giản, nhưng mọi người vẫn hay hiểu lầm lời giảng của Thầy. Bởi vì chúng ta thường không có chú tâm nghe pháp mà chỉ muốn nghe những điều mình muốn nghe mà thôi.
Khi học pháp, chúng ta hãy khởi tâm nghĩ rằng Thầy đang giảng Phật pháp, chứ không phải kể những câu chuyện mình thích nghe. Cho nên, ta cần phải chú tâm nghe pháp cho thật kỹ càng.
Xe của thầy đang tới một nơi. Thầy sẽ đi bộ một chút cho thư thả, vừa đi bộ vừa giảng pháp. Thông thường khi lên lớp giảng dạy, Thầy phải ngồi ngay ngắn trong phòng. Hôm nay là một ngày khá thú vị vì Thầy có thể vừa đi vừa giảng pháp.
Trong tuần này, chúng ta hãy thực hành bài tập về nhà. Chi phần thứ 3 trong 12 chi phần nhân duyên chính là thức. Thức ở đây là tâm thức. Ở phần này, Thầy muốn cho chúng ta thấy chức năng của tâm thức và những tập khí, dấu vết mà nghiệp (hành động) đã để lại trong tâm thức như thế nào. Thông qua bài tập về nhà, Thầy muốn chúng ta tự kiểm tra xem tâm thức và tập khí hoạt động như thế nào.
Như Thầy vừa hướng dẫn, mỗi một hành động sẽ tạo ra dấu vết trong tâm thức. Xưa giờ ta đã làm rất nhiều hành động, từ đó để lại vô số dấu vết trong trong tâm thức, có cả tập khí tốt lẫn tập khí xấu. Dấu vết tốt có xu hướng tạo ra thêm các loại tốt, dấu vết xấu thì có xu hướng tạo ra thêm các loại xấu.
4/ DANH SẮC
Ta hãy theo dõi tiếp trong bức ảnh 12 chi phần nhân duyên. Sau chi phần thứ 3 là tâm thức, ta hãy xem những dấu vết trong tâm thức sẽ kích hoạt những gì tiếp theo.
Ô thứ 4 là hình một người đang chèo thuyền chở một số người ở phía sau. Đây chính là hình ảnh diễn tả quá trình sau khi chết, tâm thức sẽ nhập thai mẹ như thế nào. Ở đây, một câu hỏi được đặt ra: Đâu mới là ngày sinh thực sự của mình? Theo đạo Phật, thời điểm tâm thức nhập thai mẹ mới là ngày sinh nhật thực sự của mình. Một người khi chết đi, tâm thức sẽ không chấm dứt mà sẽ nhập vào thai mẹ ở đời tái sinh tiếp theo.
Thầy nói rằng thời tiết rất nóng bức nên xe có ghé qua một nhà hàng để uống nước. Tiếng ồn xung quanh mà chúng ta đang nghe là do Thầy đang nghỉ chân trong nhà hàng để uống nước. Chúng ta đừng để ý các âm thanh gây xao nhãng đó mà hãy tập trung vào lời giảng của thầy.
5/ LỤC NHẬP
Ô kế tiếp là hình một căn nhà có nhiều cửa sổ. Chúng ta thấy có bao nhiêu cửa sổ trong ngôi nhà này? Có tất cả 6 cửa sổ. Khi tâm thức nhập vào thai mẹ thì sau đó sẽ phát sinh thành 6 xứ, tức lục nhập, tương ứng với mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Đây là các bộ phận giác quan trên cơ thể. Khi tâm thức nhập vào thai mẹ thì khả năng nhận biết sẽ chia làm 6 khả năng như khả năng nhận biết qua mắt, qua mũi, qua lưỡi, v.v… Vì ta có 6 loại nhận biết khác nhau nên lúc này sẽ phát sinh ra 6 cơ quan giác quan.
6/ XÚC
Chi phần tiếp theo là xúc, tức là tiếp xúc. Khi tâm thức nhập vào thai mẹ thì sẽ hình thành 6 căn, tức 6 cơ quan giác quan. Các cơ quan giác quan này sẽ tiếp xúc với các đối tượng bên ngoài, từ đó phát sinh ra những suy nghĩ, cảm xúc tiêu cực.
Hiện tại, khi tiếp xúc với những điều mình thích, ngay lập tức ta sẽ sinh tâm bám chấp; khi tiếp xúc với những điều tồi tệ, ngay lập tức ta sẽ sinh tâm tức giận. Nghĩa là cảm xúc của chúng ta đang phụ thuộc rất nhiều vào những điều mình thấy, nghe, cảm nhận, v.v… Sau khi học 12 chi phần nhân duyên, ta phải tìm cách khắc phục.
Thông thường, khi nhìn thấy hoặc nghe những điều không thích, ta sẽ sinh tâm tức giận. Dù ngay lập tức ta không ngăn được cơn tức giận phát sinh nhưng ta có thể giảm bớt nó. Đó là điều ta phải làm. Những cảm xúc tiêu cực phát sinh trong tâm chủ yếu đến từ những điều ta không thích nghe, không thích nhìn thấy... Đây là nguyên nhân chính.
7/ THỌ
Chi phần thứ 6 là xúc, tức là các cơ quan giác quan sẽ tiếp xúc với đối tượng bên ngoài. Khi tiếp xúc sẽ sinh ra thọ. Đó là chi phần thứ 7. Thọ nghĩa là cảm thọ, cảm giác. Khi tiếp xúc với những thứ mình thích, ta sẽ sinh ra tâm bám chấp, còn khi tiếp xúc với những thứ mình không thích, ta sẽ sinh ra tâm sân hận.
Khi cảm thọ bị đẩy lên cao và ta cứ bám chấp vào nó thì đến lúc đỉnh điểm sẽ thúc đẩy ra thành lời nói hoặc hành động. Lúc đó ta tạo nghiệp. Nghiệp đó sẽ tạo dấu vết trở lại trong tâm thức và tiếp tục dẫn ta sang đời tái sinh tiếp theo. Vòng lẩn quẩn của luân hồi là như vậy.
Đức Phật không nói rằng ta phải bỏ hết tất cả mọi cảm xúc. Khi tiếp xúc với đối tượng bên ngoài, chuyện phát sinh cảm xúc là bình thường, ta không thể ngăn không phát sinh cảm xúc. Nhưng Phật dạy rằng khi cảm xúc phát sinh, ta phải ngưng bám chấp vào nó. Ví dụ, nếu một người làm cho mình tức giận, vì ta bám chấp vào người này là người mình ghét nên hễ gặp người này, cơn giận lại phát sinh. Nếu ta không bám chấp thì sẽ bớt tức giận khi gặp người đó. Cho nên, Phật dạy chúng ta hãy bớt bám chấp vào cảm xúc.
Khi có một trải nghiệm vui vẻ, thông thường ta hay muốn giữ lại trải nghiệm vui vẻ đó mãi mãi. Cứ thế, tâm bám chấp phát sinh. Bây giờ ta hãy thực hành: khi có niềm vui, ta cứ tận hưởng niềm vui lúc đó, nhưng không bám chấp vào nó. Tương tự, khi có trải nghiệm buồn, ta chỉ hãy buồn lúc đó thôi và nghĩ rằng nỗi buồn đó cũng vô thường, rồi sẽ biến mất, nên ta không cần phải sân hận với những gì làm mình buồn.
Thầy nói rằng bây giờ Thầy cảm thấy rất vui vẻ vì đã hết giờ giảng rồi. Cho nên, Thầy dừng lớp học ở đây.
