Lamrim 2025
TUẦN 41 – NGÀY 09/05/2026
CHỦ ĐỀ: NGÀY THỨ 15 - BÁNH XE LUÂN HỒI
(Geshe Lharampa Thabkhe Lodroe hướng dẫn)
Thầy và học viên cùng phát khởi động cơ thanh tịnh trước buổi học pháp. Chúng ta bắt đầu tụng kệ Quy y Tam Bảo và Phát tâm bồ đề (3 lần). Chúng ta đang thực hành pháp Đại thừa, không chỉ nghĩ đến lợi ích của bản thân, mà còn nghĩ đến lợi lạc cho tất cả mọi chúng sanh. Với động cơ bắt đầu đúng đắn và kết thúc hồi hướng, việc học pháp mới trọn vẹn, thành tựu viên mãn.
Thầy giới thiệu tóm lược 4 học phần của sách Giải Thoát Trong Lòng Tay: nền tảng, thực hành sơ khởi, phạm vi nhỏ, phạm vi trung bình, phạm vi lớn (xem mục lục quyển 1, trang 699 đến 702 và quyển 2, trang 426 đến 427).
Người thực hành phạm vi nhỏ mong muốn có được an lạc ở đời này và đời sau, muốn thoát khổ ở 3 cõi thấp, tái sanh lên 3 cõi lành (cõi người, cõi phi thiên và cõi thiên), nhưng vẫn còn tiềm ẩn những nguy cơ chịu khổ ở cõi luân hồi. Do đó, cần hiểu về thực hành Quy y Tam Bảo và cách tịnh hóa ác nghiệp.
Người thực hành phạm vi trung bình có tâm mong cầu thoát khỏi khổ đau trong 6 cõi luân hồi. Do đó, phạm vi trung bình đề cập chủ yếu đến tâm mong muốn mau chóng đạt được Đạo Đế, Diệt Đế để thoát khổ nên thực hành Tứ Thánh đế và 12 chi phần nhân duyên, thực hành pháp để loại trừ tất cả các nguyên nhân dẫn đến khổ đau trong luân hồi. Đối với phạm vi trung bình, mong muốn thoát khổ và được giải thoát chỉ là mong muốn cho bản thân mà thôi.
Người thực hành phạm vi lớn cũng có mong muốn thoát khổ và giải thoát, nhưng mong muốn đó không chỉ cho bản thân mà còn cho tất cả mọi chúng sinh. Chính vì thấy tất cả mọi người xung quanh cũng đau khổ giống mình nên người thực hành phạm vi lớn mong muốn thực hành tâm từ bi, tâm bồ đề, đạt Phật quả để giúp tất cả chúng sinh đều thoát khổ và giải thoát.
Thầy sẽ hướng dẫn ý nghĩa hình vẽ Bánh Xe Luân Hồi mô tả về Tứ Diệu Đế (Tứ Thánh Đế), 12 chi phần nhân duyên có liên quan đến phạm vi trung bình.
* GIẢI THÍCH HÌNH VẼ BÁNH XE LUÂN HỒI VỀ TỨ THÁNH ĐẾ
Vua Tần-Bà-Sa-La thỉnh ý Đức Phật Thích Ca nên tặng món quà giá trị nào để thể hiện lòng biết ơn đối với vua U-Tra-Ya-Na, vì vua Tần-Bà-Sa-La đã nhận được món quà giá trị từ vua U-Tra-Ya-Na. Đức Phật đã giảng dạy hướng dẫn vua Tần-Bà-Sa-La về ý nghĩa của Tứ Thánh đế và 12 chi phần nhân duyên trong hình vẽ Bánh Xe Luân Hồi. Vua Tần-Bà-Sa-La đã vẽ và ghi chú nội dung ý nghĩa Bánh Xe Luân Hồi và tặng món quà này đến vua U-Tra-Ya-Na. Từ đó, đức vua U-Tra-Ya-Na đã thực hành pháp chứng quả A-La-Hán.
- Ở tâm điểm của bánh xe có 3 con vật là con heo, con rắn và con chim, tượng trưng cho 3 loại phiền não chủ yếu là tham, sân, si. Con heo tượng trưng cho si. Rắn tượng trưng cho sân. Chim tượng trưng cho tham. Con heo đang ngậm đuôi 2 con vật kia nghĩa là vì si mê, vì không hiểu biết nên mới tham và sân. Ba điều này là tam độc trong tâm của chúng ta. Đau khổ có 2 nguồn gốc là nghiệp và phiền não, từ phiền não này sinh ra tất cả mọi đau khổ trong luân hồi. Đó là sự thật thứ hai (Tập Đế).
- Tiếp đến là vành ngoài một bậc ở bên trái, nửa vành bên trái có màu trắng tượng trưng cho thiện nghiệp; nửa vành bên phải có màu đen tượng trưng cho ác nghiệp. Vì tham, sân, si mà ta tạo ra ác nghiệp (nửa vành đen bên phải). Có những lúc ta tạo ra thiện nghiệp (nửa vành trắng bên trái). Nhờ thiện nghiệp giúp ta sinh lên 3 cõi lành: cõi trời, cõi người (chịu nỗi khổ sinh, lão, bệnh, tử), cõi phi thiên. Còn làm ác nghiệp thì sinh vào 3 cõi ác: địa ngục (chịu khổ nóng, lạnh), ngạ quỷ (chịu khổ đói khát), súc sanh (chịu khổ ăn thịt lẫn nhau). Sáu cõi luân hồi tượng trưng cho đau khổ của luân hồi. Đó là sự thật đầu tiên (Khổ Đế).
Tứ Thánh Đế là Bốn Sự Thật Cao Quý
1) Sự thật về khổ (Khổ Đế): là những gì ta cần phải biết về khổ.
2) Sự thật về nguồn gốc của khổ (Tập Đế): là nguyên nhân của khổ, là những gì ta cần phải loại bỏ.
3) Sự thật về việc chấm dứt khổ (Diệt Đế): là những gì ta phải chứng đắc.
4) Sự thật về phương pháp chấm dứt khổ (Đạo Đế): là những gì ta phải tu tập, phải thiền, phải thực hành.
Sự thật về khổ (sự thật đầu tiên) là những đau khổ mà hiện giờ ta phải gánh chịu. Nguồn gốc của khổ (sự thật thứ hai) là những nghiệp đã làm và những phiền não (chủ yếu là tham, sân, si) đã thúc đẩy ta tạo ra những nghiệp đó. Đây là 2 nguyên nhân chính yếu gây ra khổ trong luân hồi. Chính vì biết những đau khổ mà ta đang chịu là do nghiệp và phiền não nên bây giờ ta phải áp dụng phương pháp để thoát khỏi tất cả các phiền não đó. Thực hành phương pháp thoát khổ (sự thật thứ tư) sẽ cho kết quả là thoát được khổ. Khi thoát được khổ, ta sẽ có được an lạc. Ở trạng thái an lạc đó, ta sẽ không còn bị bất kỳ phiền não hay đau khổ của luân hồi quấy nhiễu nữa. Lúc đó ta đã đạt được giải thoát, tức Niết bàn (sự thật thứ ba).
- Ngoài cùng có một con quỷ răng nanh ngậm nguyên bánh xe luân hồi, tượng trưng cho thần chết, tức nói về cái chết và vô thường. Thông thường con người thọ đến 100 tuổi và tiếp nối sau đó sẽ là cái chết. Ngày nay nhờ khoa học phát triển, người ta đã nghiên cứu chữa được nhiều căn bệnh, nhưng cuối cùng cũng không thoát khỏi cái chết. Nghĩa là nếu vẫn ở trong luân hồi, dù sinh lên cõi nào đi chăng nữa, có hưởng an lạc, hạnh phúc như thế nào đi chăng nữa thì ta vẫn ở trong miệng của thần chết, lúc nào cũng chịu trói buộc của sinh tử luân hồi và vô thường.
Hai sự thật đầu (Khổ Đế và Tập Đế) liên quan đến cơ chế trong luân hồi, tức là vì nguyên nhân của khổ nên ta mới bị đau khổ. Cơ chế trong luân hồi là từ nghiệp và phiền não sẽ sinh ra những đau khổ trong luân hồi.
Đức Phật đã nói rằng:
“Tất cả hữu lậu đều khổ đau
Dù chỉ tại vị trí nhất thế gian
Thì không bao giờ có hạnh phúc”
Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có khả năng thoát khỏi trôi lăn trong luân hồi. Vậy phương pháp nào giúp ta loại bỏ nguồn gốc khổ đau trong luân hồi? Hai sự thật sau là Diệt Đế và Đạo Đế nói đến cơ chế của giải thoát, nghĩa là nếu thực hành phương pháp giải thoát thì ta sẽ được giải thoát. Nếu muốn hết khổ, cần phải phá bỏ nguồn gốc của khổ. Vậy làm sao để loại bỏ nghiệp xấu và phiền não? Phương pháp mà Đức Phật đã dạy là thực hành Bát Chánh đạo và Giới - Định - Tuệ… sẽ giúp loại bỏ được những nghiệp xấu và tất cả các phiền não, chính là Đạo Đế. Khi diệt trừ tất cả các nguyên nhân tạo ra khổ thì sẽ không thể nào sinh ra kết quả đau khổ. Lúc đó ta đạt được giải thoát, chính là Diệt Đế.
Trong hình vẽ Bánh Xe Luân Hồi, ta thấy có một vị tu sĩ đứng trên đám mây ở góc trên bên phải, đang chỉ tay về phía mặt trăng. Vị này đứng ở ngoài bánh xe luân hồi, nghĩa là đứng ngoài thần chết, tức vị đó đã thoát khỏi sinh tử luân hồi. Vị tu sĩ chỉ tay về phía mặt trăng, nghĩa là chỉ cho ta con đường đi đến Niết bàn, tức là ta có thể làm theo hướng dẫn của vị tu sĩ đã thoát khỏi luân hồi sinh tử để có được giải thoát. Vị tu sĩ đang chỉ tay tượng trưng cho sự thật thứ tư - con đường, phương pháp chấm dứt khổ (Đạo Đế).
- Mặt trăng và mặt trời nằm phía ngoài bánh xe luân hồi, tượng trưng cho giải thoát, Niết bàn hay sự chấm dứt khổ. Đó là sự thật thứ ba (Diệt Đế).
Bởi vì những nguyên nhân từ nghiệp và phiền não (Tập Đế) đã tạo, nên mới có kết quả chín muồi là khổ đau (Khổ Đế). Chúng ta thường thấy những đau khổ bên ngoài như bị người khác hãm hại, bệnh tật, gặp chướng ngại, nhưng hiếm khi truy tìm gốc rễ gây ra những đau khổ là do tham, sân, si, nghiệp. Đây là cơ chế “nhân” vận hành cho ra “quả” chín muồi.
Muốn thoát khổ và đoạn trừ tất cả nguyên nhân gây ra đau khổ, ta phải áp dụng thực hành phương pháp chấm dứt khổ (Đạo Đế). Khi đoạn trừ hết tất cả các nguyên nhân tạo ra khổ thì sẽ không thể nào sinh ra kết quả đau khổ. Lúc đó ta đạt được giải thoát, chính là Diệt Đế. Đức Phật đã giảng dạy Tứ Thánh Đế là bài pháp rất quan trọng, chúng ta có khả năng thực hành 4 sự thật cao quý thiêng liêng này.
Phía trên bên trái có cung điện cõi tịnh độ của Phật A Di Đà màu đỏ và ở phía dưới có dải hào quang từ bánh xe lên cung điện của Phật giống như bậc thang và có vài người đi trên bậc thang đó. Nếu chúng ta thỉnh thoảng phát tâm nhờ Tín - Nguyện - Hạnh, mong nguyện những điều may mắn, tích lũy nhiều nhân thiện lành, tha thiết cầu nguyện thoát dần khỏi cõi luân hồi, hướng tâm về Phật A Di Đà có đủ công đức và niềm tin, thì sau khi chết, ta có thể vãng sanh lên cõi tịnh độ của Phật A Di Đà. Đó cũng là một cách có thể thoát khỏi luân hồi.
Phạm vi trung bình nói về những nỗi khổ và mầm mống khổ đau trong 6 cõi và tâm mong cầu thoát khổ đau trong 6 cõi luân hồi. Ta không thể ngay lập tức đạt được mong cầu thoát khổ đau trong luân hồi, nhưng cần phải dần dần suy nghĩ về những đau khổ, lỗi lầm trôi lăn trong luân hồi để sinh khởi tâm mong cầu thoát khổ đau trong luân hồi bằng cách thực hành pháp. Đầu tiên là hiểu rõ về Quy y Tam Bảo, nương tựa đạo sư, từ bỏ 10 điều ác nghiệp và thực hành tích lũy thiện nghiệp, thực hành tâm từ, tâm bi, nhắc nhở tâm từ bỏ, xa lìa những đau khổ thế gian và mong cầu thoát khỏi trôi lăn trong luân hồi.
Phạm vi trung bình cũng nói về thực hành 12 chi phần nhân duyên
- Vành ngoài của bánh xe luân hồi có 12 ô nhỏ, tượng trưng cho 12 chi phần nhân duyên:
Mắc xích thứ nhất là “Vô minh” (ông lão mặc áo đỏ khom lưng chống gậy).
Mắc xích thứ hai là “Hành”, nghĩa là nghiệp đi tái sinh, vì vô minh ta đã từng tích lũy vô số ác nghiệp, thiện nghiệp (thanh niên ngồi làm bình gốm).
Mắc xích thứ ba là“Thức”, nghĩa là vì vô minh và tích lũy nghiệp nên tập khí của nghiệp theo tâm thức chứa nghiệp kiếp này sẽ dẫn đến kiếp sau (hình vẽ con khỉ).
Mắc xích thứ tư là “Danh sắc” (người đàn ông áo đỏ đang chèo thuyền đi từ nơi này qua nơi khác nghĩa là đi từ kiếp này đến kiếp sau) mang ý nghĩa danh và sắc tượng trưng cho 5 uẩn. Sau khi đi đến tái sinh kiếp sau thì bắt đầu hình thành 6 căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) chính là mắc xích thứ năm là “Lục nhập” (hình vẽ ngôi nhà có 6 cửa sổ) và tiếp tục cơ chế vận hành của nghiệp, phiền não, khổ đau trôi lăn trong luân hồi.
Tiếp đến mắc xích từ thứ 6 đến mắc xích thứ 12 là Xúc - Thọ - Ái - Thủ - Hữu - Sinh - Lão tử.
Cho nên, Tứ thánh đế và 12 chi phần nhân duyên giải thích chi tiết về cách vận hành trôi lăn trong luân hồi, chỉ ra bản chất thực hữu, bản chất chấp thực. Từ đó, ta hiểu được cơ chế vận hành và quyết tâm từ bỏ tạo ác nghiệp và tích lũy thiện nghiệp.
Trước đây, Đức Phật giảng dạy tam độc phiền não (tham, sân, si) qua hình ảnh vòng tròn nhỏ đầu tiên trong bánh xe luân hồi. Ngày nay, một số người đã vẽ những vấn đề cuộc sống của thế giới thông qua bánh xe xã hội, mô tả nguồn gốc khổ đau của con người ví von qua hình ảnh xe tăng chiến tranh, tiền, công nghệ (máy tính). Cho nên, chúng ta muốn xa lìa những khổ đau trôi lăn trong luân hồi và đạt được Niết bàn thì cần phải tinh tấn thực hành pháp.
Cách đây hơn 2000 năm, Đức Phật đã nói về những nguồn gốc khổ đau và nổi khổ chiến tranh, những vấn đề người giàu, nghèo gặp phải. Muốn thoát khỏi những nguồn gốc đau khổ trên, ta cần phải tín tâm, dần dần thực hành nuôi dưỡng tâm từ bi, tâm bồ đề, thận trọng nguyên lý nhân quả. Ngày nay, xã hội phát triển cơ sở vật chất hiện đại, tăng trưởng tài sản thì ta càng gặp nhiều vấn đề thân và tâm, ganh tị, tham lam, sân giận, tâm lo âu nhiều hơn. Cho nên, ta cần cầu nguyện và thực hành nuôi dưỡng tâm từ bi. Chúng ta cùng hồi hướng trên thế giới không còn chiến tranh, bệnh tật, không còn tâm xấu hãm hại nhau.
