Lamrim 2024
TUẦN 97 – NGÀY 11/10/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN ĐỊNH BA LA MẬT (tiếp theo)
(Geshe Lharampa Gedun Zopa hướng dẫn)
Mặc dù Thầy đã hướng dẫn về trạng thái tâm thứ nhất, thứ 2, thứ 3, thứ 4… nhưng ta sẽ vẫn cảm thấy khó có thể hiểu một cách tường tận. Thực ra, ta không cần thiết phải hiểu rõ ràng ý nghĩa của các trạng thái tâm này rồi mới bắt đầu thực hành thiền. Muốn thành tựu thiền tịnh chỉ, điều quan trọng là tâm của ta có thể phát sinh khả năng tập trung trong suốt quá trình thực hành thiền. Ta cần hiểu cách thực hành thiền, quán sát trạng thái tâm vận hành như thế nào. Đây là điều thiết yếu mang lại lợi lạc cho chúng ta.
Ví dụ, ta chọn đối tượng thiền là cái chai nhỏ mà Thầy đang cầm trên tay. Ta vừa tập trung vào đối tượng một lúc thì ngay lập tức tâm bị xao lãng, nghĩ sang đối tượng bên ngoài. Nếu tâm trí hoàn toàn tập trung 4 tiếng vào đối tượng thiền mà không bị vọng tưởng thì ta thành tựu chân thật thiền tịnh chỉ. Ở giai đoạn mới bắt đầu thực hành thiền, hành giả rất khó tập trung định lực hoàn toàn vào một đối tượng trong 5 phút. Nếu ta vẫn kiên định thực hành thiền và thường xuyên nhắc nhở kéo tâm quay trở lại tập trung vào đối tượng thì trải qua nhiều tháng thực hành, định lực của tâm sẽ tăng trưởng lên 10 phút và dần dần lên 15 phút, 20 phút, 30 phút, 1 tiếng. Đến một lúc, khả năng nhất tâm tăng lên trụ vào đối tượng kéo dài suốt 4 tiếng. Ta sẽ thấy tình trạng tâm bị xao lãng sẽ dần giảm thiểu.
Thực hành thiền tịnh chỉ có được lợi lạc như thế nào? Đó là giúp tâm trí thông suốt, dễ dàng hiểu được tâm yểm ly (tâm từ bỏ), tâm bồ đề, tánh không, v.v… Ta có thể cảm nhận được tâm của người khác và cải thiện được trí nhớ. Cho nên, ta hãy bỏ công sức, thời gian thực hành thiền quán sát tâm mỗi ngày thì dần dần sẽ đạt được trạng thái tâm thứ nhất, thứ 2, v.v…
Trạng thái tâm thứ 9: Định an chỉ
Ở trạng thái tâm thứ 9, hành giả hoàn toàn không cần nỗ lực đề phòng hay áp dụng đối trị hôn trầm, trạo cử vi tế, vì ở giai đoạn này, không còn chướng ngại hôn trầm vi tế hoặc trạo cử vi tế và hành giả có khả năng hoàn toàn tập trung định lực vào đối tượng thiền trong thời gian dài.
Trong luân hồi có 3 cõi: dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Người, súc sinh thuộc cõi dục giới. Trong dục giới có nhiều tâm thức ở các định lực khác nhau, trong đó trạng thái tâm thứ 9 là trạng thái có định lực tốt nhất. Vì vậy, trạng thái tâm thứ 9 còn gọi là định an chỉ ở cõi dục giới.
Điểm giống nhau giữa trạng thái tâm thứ 9 và tịnh chỉ là tâm trí hoàn toàn tập trung vào đối tượng thiền trong khoảng thời gian dài 4 tiếng mà không bị phân tâm vào đối tượng bên ngoài. Tuy nhiên, trạng thái tâm thứ 9 không phải là tịnh chỉ.
Điểm khác nhau giữa trạng thái tâm thứ 9 và tịnh chỉ là trạng thái tâm thứ 9 không có khả năng sinh khởi thân hỷ lạc và tâm hỷ lạc. Khi chưa thành tựu tịnh chỉ, trong lúc thực hành thiền, hành giả cảm thấy thân thể mệt mỏi, ì ạch, đau bệnh, còn tâm trí thì chán nản, thỉnh thoảng không thể khởi lên ý nghĩ. Trong khi đó, thành tựu tịnh chỉ có khả năng sinh khởi thân hỷ lạc và tâm hỷ lạc. Thân hỷ lạc là thân không còn bệnh tật, không có bất cứ trở ngại nào, thân trở nên ấm áp, nhẹ nhàng, không còn mệt mỏi. Tâm hỷ lạc là hướng đến tập trung vào bất cứ đối tượng thiền nào mà không hề có chướng ngại, không còn vọng tưởng, chán nản, lúc nào cũng cảm thấy an lạc, vui vẻ, nhu nhuyễn.
Chúng ta có phân biệt được sự khác nhau giữa trạng thái tâm thứ 9 và tịnh chỉ chưa? Nếu chúng ta phân biệt được thì tốt. Nếu chưa phân biệt được thì cũng không có vấn đề gì. Điều quan trọng là chọn một đối tượng thiền phù hợp theo buổi thực hành hôm trước như tượng Phật, bông hoa, hình vẽ, v.v... Tiếp theo, ta cố gắng tập trung vào đối tượng thiền, không để tâm bị dẫn dắt sang đối tượng bên ngoài. Hôm nay Thầy sẽ cùng học viên thiền quán sát tâm trí của mình vận hành như thế nào. Như vậy, tâm sẽ có được nhiều lợi lạc.
Chúng ta thường phớt lờ suy nghĩ của tâm, cứ để tâm hoạt động ung dung theo ý thích của nó. Ta không quan tâm quán sát tâm đang đi dâu, làm gì, nhớ việc gì và không thể kiểm soát được nó. Ví dụ, ta đang khởi tâm sân giận với người đối diện. Nếu ta không quán sát nhận ra mình đang tức giận thì sẽ không kiểm soát được mức độ sân giận. Khi không kiểm soát được cơn tức giận thì ta sẽ bị tâm sân giận lôi kéo và khởi sinh nhiều ác niệm rằng người đó xấu xa, thậm chí dùng từ ngữ thậm tệ chửi bới người đó. Lúc này, tâm của ta đã mất bình tĩnh, không bình an. Cho nên, thực hành thiền nhắc nhở ta quán sát nhận diện tâm vọng tưởng nảy sinh thì ngay lập tức áp dụng pháp đối trị để loại trừ và kéo tâm quay trở về.
Thực hành thiền
Chúng ta tiếp tục thực hành thiền trong vài phút quán sát trạng thái tâm của mình vận hành như thế nào, xem tâm đang nhớ gì, nghĩ gì. Có lúc tâm suy nghĩ tốt, có lúc suy nghĩ xấu. Lúc này, ta không cần phân biệt phán xét tâm đang nghĩ tốt hay xấu mà chỉ quán sát xem tâm đang nhớ gì, nghĩ gì.
Khi quán sát tâm, chúng ta có nhận ra nó nhớ điều gì hay không? Khi thực hành thiền quán sát trạng thái vận hành của tâm, ta sẽ nhận ra tâm đang đi đâu, từ đó sẽ chặt đứt dòng tư tưởng phân tâm đó. Tương tự, ta khởi tâm sân giận với người đối diện nhưng lúc ấy nhờ quán sát nhận diện ra tâm sân giận, ta sẽ chặt đứt được tâm sân giận đó. Khi ta thích một món đồ nào liền bám víu vào đối tượng đó, nhưng nếu lúc ấy quán sát nhận diện ra tâm bám chấp thì ta sẽ chặt đứt được tâm bám chấp vào đối tượng ưa thích đó.
Chúng ta hãy tiếp tục thực hành thiền trong vài phút quán sát trạng thái tâm của mình vận hành như thế nào.
Thỉnh thoảng lúc thiền định, tâm sẽ không nhớ được điều gì, trống rỗng trong khoảng thời gian rất ngắn. Cho nên, việc nhận diện được tâm vọng tưởng nảy sinh sẽ giúp ta cắt đứt được vọng tưởng. Lợi lạc của việc cắt đứt tâm vọng tưởng là gì? Đó là tâm trí sẽ thoải mái, thư giãn, nhẹ nhàng, thông suốt và tĩnh lặng.
Chúng ta hãy tiếp tục thực hành thiền trong vài phút quán sát trạng thái tâm của mình vận hành như thế nào.
Khi tâm thông suốt và an định, ta sẽ không còn cảm thấy khó khăn trong việc thực hành thiền như lúc trước. Tâm trở nên tĩnh lặng, giúp ta dễ dàng tập trung vào đối tượng. Lúc đó, tư tưởng tạp niệm sẽ không còn trỗi dậy.
Ví dụ, ta quan sát thấy những con sóng cuộn trào, khi gió biển thổi càng mạnh thì sóng cuộn lên càng cao. Khi gió biển ngừng thì cũng không còn những con sóng cuồn cuộn nữa và đại dương trở nên yên bình, tĩnh lặng. Tương tự, khi ta chặt đứt tâm vọng tưởng thì tâm trí sẽ trở nên thông suốt, nhẹ nhàng, giống như đại dương trở nên yên bình, tĩnh lặng.
Chúng ta hãy tiếp tục thực hành thiền trong 5 phút quán sát trạng thái tâm của mình vận hành như thế nào.
Trong quá trình quán sát, ta sẽ thấy nhiều dạng phân tâm như làm nhiều việc, nhớ nhiều điều, đi đến nhiều nơi. Cho nên, khi tâm vọng tưởng nảy sinh, ta liền chặt đứt tâm vọng tưởng đó và nhắc nhở tâm quay trở lại đối tượng thiền. Thực hành thiền quán sát trạng thái tâm sẽ đem đến nhiều lợi lạc cho tâm trí. Nếu ta chọn đối tượng thiền là tượng Phật thì sẽ rất tốt, nhưng điều quan trọng là tâm nhớ đến thiền tịnh chỉ.
Việc bỏ công thực hành thiền mỗi ngày sẽ giúp ta dần dần cắt đứt vọng tưởng. Ta hãy thử nghiệm thực hành quán sát trạng thái tâm vận hành, không cần phân biệt và phán xét đánh giá tốt xấu khoảng 10 phút, 15 phút mỗi ngày trong tuần này. Ta sẽ nhận biết được tâm của mình như thế nào ở tuần sau.
