Lamrim 2024
TUẦN 93 - NGÀY 13/09/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN TỊNH CHỈ
(Geshe Lharampa Gedun Zopa hướng dẫn)
Thực hành thiền tịnh chỉ giúp ta đạt được nhiều lợi lạc to lớn, tăng trưởng định lực. Nhưng đa số hành giả thực hành gặp nhiều vấn đề trong lúc thiền. Nhiều người thường nghĩ rằng rất khó dành ra thời gian thiền tập trung vào một đối tượng, vì còn bận rộn lo toan cho cuộc sống, công việc, học hành, đi đến nơi này nơi khác.
Trước tiên, muốn thành tựu thiền tịnh chỉ, ta cần tìm nơi thuận lợi, thoáng mát, yên tĩnh, tránh tiếng ồn và dành nhiều thời gian thực hành thiền vào buổi sáng, trưa, chiều. Như vậy, ta sẽ tập trung dễ dàng hơn trong thời thiền.
Thời xưa ở Tây Tạng có nhiều vị thiền sư rất nổi tiếng. Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, một số hành giả chọn thực hành thiền ở trong tu viện, một số lại chọn nhập thất ở vùng núi cao, nơi không có nhiều người sinh hoạt. Các hành giả thực hành thiền không đi đến những nơi có nhiều người tụ tập qua lại. Họ hoàn toàn tập trung định lực vào đối tượng thiền để có thể thành tựu thiền tịnh chỉ, thiền quán tánh không. Cho nên, các vị đã đạt được thành tựu thiền quán đối tượng rất rõ ràng và khả năng tư duy rất sắc bén.
Để thành tựu thiền tịnh chỉ, ta cần phải hiểu phương pháp thiền tập trung định lực vào một đối tượng, đối trị tâm xao nhãng như thế nào, giảm bớt vọng tâm nghĩ đến nơi khác. Nhờ đó, ta mới đạt được kết quả trong thực hành thiền. Khi quyết tâm thành tựu thiền tịnh chỉ, dù có gặp nghịch duyên về nơi chốn, dần dần ta sẽ đạt được tiến bộ trong các giai đoạn thiền.
Điều quan trọng là ta cần hiểu ý nghĩa tinh túy của việc thực hành Phật pháp, có được lợi lạc như thế nào. Ta cần tìm hiểu chọn lọc và đọc thêm trong sách. Khi ta lắng nghe pháp, đọc sách, rồi tư duy phân tích để hiểu rõ nội dung, ý nghĩa đúng đắn thì việc áp dụng phương pháp thực hành thiền mới có được lợi lạc. Nếu ta đã lắng nghe nhiều pháp nhưng lại phớt lờ không tư duy và không áp dụng thực hành pháp thì sẽ mau quên các lời chỉ giáo và không có được kinh nghiệm, kết quả trong thực hành. Cho nên, điều quan trọng là lắng nghe (Văn), quan trọng hơn là tư duy suy nghĩ (Tư) và quan trọng nhất là cần phải áp dụng thực hành pháp thì mới có được kinh nghiệm và đạt được kết quả cho bản thân.
Lấy ví dụ, một học trò lắng nghe vị thầy giảng rằng nên thực hành hạnh nhẫn nhục và không nên sân giận. Nhưng khi nghe người khác nói lời lăng mạ, mắng nhiếc, người học trò ấy lập tức nổi sân với người làm tổn thương mình. Như vậy, việc lắng nghe lời giảng và tư duy suy nghiệm lời giảng, áp dụng thực hành thì hoàn toàn trái ngược. Cho nên, ta phải luôn nhắc nhở tạo thành thói quen hằng ngày sau khi đọc sách, suy nghĩ hiểu rõ ý nghĩa, nội dung và điều quan trọng nhất là phải áp dụng thực hành pháp. Việc đọc sách và tư duy phân tích từng nội dung, ý nghĩa sẽ giúp ta có được tư duy sắc bén, hiểu một cách thấu đáo và đúng đắn, tích lũy thiện lành cho hiện tại và kiếp sau.
Khi ta bắt đầu thực hành thiền về tâm bi, tâm yểm ly (tâm từ bỏ) thì tâm lập tức xao nhãng, phóng chiếu, nghĩ ngợi đến đối tượng bên ngoài, tâm cứ lang thang từ nơi này sang nơi khác. Tuy thân thể hiện tại ở nơi này nhưng tâm trí lại rất khó tập trung định lực vào một đối tượng, luôn thích phóng chiếu đến các đối tượng khác, nơi chốn khác.
Lấy ví dụ, ta đang thực hành thiền thì có một người đi ngang qua nhìn thấy mình đang thực hành thiền. Ngay lập tức ta bị cuốn vào cái nhìn của người đó, khiến tâm trí lập tức xao nhãng, không trụ vào đối tượng thiền được nữa. Lúc này ta nghĩ ngợi người kia đang nghĩ mình thực hành thiền, hay vọng tưởng đến gặp người này, nói chuyện với người khác, đi đến nơi này, nơi kia. Cho nên, thực hành thiền tịnh chỉ giúp ta kéo tâm trí đang tán loạn quay trở lại tập trung vào đối tượng thiền.
Ta có thể lựa chọn đối tượng thiền phù hợp, thoải mái với tâm mình như tượng Phật nhỏ, bông hoa, hình vẽ, cây bút… Ta hãy chọn những đối tượng nhỏ trước, không nhất thiết chọn những đối tượng có hình dáng to lớn. Lưu ý là ta nên lựa chọn một đối tượng và thường xuyên thực hành thiền tập trung vào đối tượng đó, không nên hôm nay chọn đối tượng này, ngày mai, ngày kia lại chọn đối tượng khác. Việc liên tục thay đổi đối tượng thiền sẽ khiến ta khó hoàn toàn tập trung định lực vào một đối tượng.
Thực hành thiền trong 3 phút.
Bước 1: Chọn một tượng Phật nhỏ hay bất kỳ một đối tượng nào phù hợp, thoải mái với tâm mình. Sau đó, ta không nhìn vào đối tượng thiền đã chọn và quán tưởng nhớ lại hình dáng đối tượng đó.
Thầy đặt câu hỏi cho học viên: Trong lúc thiền, tâm trí của chúng ta có tập trung hoàn toàn vào đối tượng đã chọn hay bị phân tâm vào đối tượng khác? Mỗi người sẽ có trạng thái thiền khác nhau. Một vài người có thể hoàn toàn tập trung vào đối tượng, nhưng có một số người bị phân tâm, mất tập trung, tâm trí xao nhãng phóng chiếu ra bên ngoài.
Khi mới bắt đầu thực hành thiền, ta sẽ khó có thể tập trung hoàn toàn vào một đối tượng. Ta cần thường xuyên dành thời gian 3-4 phút thực hành thiền thì dần dần mới đủ khả năng tập trung tốt hoàn toàn vào đối tượng. Khi phát hiện tâm trí xao nhãng, tán loạn, ta phải lập tức kéo tâm quay trở lại tập trung vào đối tượng thiền.
Ở giai đoạn mới bắt đầu thực hành thiền, ta không nên thiền kéo dài suốt 30 phút vì sẽ không có lợi lạc nào hết. Hãy bắt đầu với các thời thiền ngắn, khoảng 5-6 phút để giúp tâm phát triển định lực, dần dần sẽ tập trung tốt hơn vào một đối tượng.
Lấy ví dụ, khi tập trung thiền vào tượng Phật nhỏ màu vàng, thỉnh thoảng tâm trí của ta xuất hiện màu đen, màu xanh lá, màu xanh dương, nhiều màu sắc khác nhau. Cho nên, ta hãy rèn luyện khả năng tập trung, định lực, quán tưởng một cách chi tiết và rõ ràng màu sắc ánh vàng của tượng Phật. Chúng ta thực hành thiền thêm lần nữa vào hôm nay thì ngày mai lúc thực hành thiền, ta sẽ dễ dàng tập trung rõ ràng hơn vào đối tượng màu sắc đã chọn.
Bước 2: Tiếp tục thực hành thiền tập trung vào một đối tượng có màu sắc rõ ràng (5 phút).
Một số người thực hành thiền thường nhắm mắt, một số người thì khép hờ mắt, nhìn hướng xuống chóp mũi. Việc không nhắm mắt lúc thiền, chỉ khép hờ mắt, nhìn hướng xuống chóp mũi sẽ giúp tập trung vào đối tượng rõ ràng hơn, tâm trí sẽ không xao nhãng vào đối tượng bên ngoài.
Nếu ta đặt mục tiêu dành 7 phút thực hành thiền vào mỗi sáng, trưa, chiều trong 1-2 tháng thì dần dần ta sẽ đạt được tiến bộ trong thiền. Một số hành giả đã thiền tập trung rất tốt chỉ trong 2 tuần. Có người thực hành thiền 2 tháng, 3 tháng đã xây dựng được định lực. Có một số hành giả thực hành thiền suốt 5 tháng, 1 năm mới đạt được kết quả. Nhưng cũng có người thực hành 2-3 năm vẫn chưa tập trung được vào đối tượng.
Trạng thái tâm thứ 2: Sự tập trung hơi liên tục (đẳng trụ). Ta đạt được trạng thái này nhờ năng lực thiền quán. Khi phát hiện tâm mất tập trung, xao nhãng, ngay lập tức ta tinh tấn nỗ lực khắc phục lỗi của tâm để kéo tâm quay trở lại đối tượng thiền. Tuy không hoàn toàn kiểm soát tâm nhưng ta vẫn có thể điều phục tâm một phần.
Ở trạng thái tâm thứ 2, ta không nhất thiết phải thiền quán đối tượng một cách chi tiết rõ ràng. Nếu đối tượng thiền vẫn còn mờ mịt thì không có vấn đề gì, chủ yếu là nhắc nhở tâm không mất tập trung vào đối tượng.
Ta không nên cảm thấy chán nản khi chưa thiền quán được rõ ràng chi tiết đối tượng, quan trọng là không quên và nhắc nhở tâm nhớ tập trung vào đối tượng. Ta không nên thiền thời gian quá lâu mà hãy chia thành các thời thiền gắn như hôm nay thực hành khoảng 5 phút, 10 phút và đặt mục tiêu duy trì các thời thiền như thế trong 1 tháng đến 2 tháng thì dần dần sẽ đạt kết quả tốt. Khi thành tựu thiền tịnh chỉ, ta sẽ cảm nhận được thân tâm khinh an, tích lũy được thiện hạnh rất lớn.
Thực hành thiền tịnh chỉ ở giai đoạn đầu sẽ không quá khó khăn. Để có được định lực, năng lực tập trung tốt, ta cần dành thời gian thực hành thiền, dần dần sẽ đạt được kết quả.
