Lamrim 2024
TUẦN 87 – NGÀY 02/08/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN ĐỊNH BA LA MẬT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Hôm nay Thầy sẽ tiếp tục hướng dẫn về thiền tịnh chỉ (Samatha). Chúng ta đã học thuộc lòng đoạn về hôn trầm vi tế và hôn trầm thô trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay (trang 279 - 280, quyển 2) như Thầy đã dặn trong buổi học hôm trước chưa? Nếu chúng ta có học thuộc lòng, Thầy sẽ kiểm tra. Còn nếu chúng ta chưa học thì không cần phải kiểm tra (Rinpoche cười).
Chúng ta tiếp tục học về hôn trầm và trạo cử. Hôm trước Thầy chưa giải thích sâu về hôn trầm và trạo cử vi tế nên hôm nay Thầy sẽ giải thích phần này. Có 2 chướng ngại là hôn trầm và trạo cử. Đầu tiên là hôn trầm. Khi ta thiền về một đối tượng nào đó, hình ảnh đối tượng thiền hiện lên không rõ ràng, đó là hôn trầm thô. Còn khi hình ảnh đối tượng thiền có rõ ràng nhưng tâm nắm giữ đối tượng không còn vững chắc, mà bị yếu dần, đó là hôn trầm vi tế.
Tâm nắm giữ đối tượng không vững chắc có nghĩa là gì? Chúng ta hãy xem đoạn mô tả về hôn trầm thô và hôn trầm vi tế trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay, trang 279 - 280, quyển 2: “Có hai loại hôn trầm: tế và thô. Khi bạn nhớ lại đề mục quán, hình ảnh có thể vững vàng nhưng không rõ. Đấy là hôn trầm thô. Hôn trầm tế là như sau: bạn chưa bị mất những đường nét đã nhớ được về đối tượng quán, bạn lại còn có sự vững vàng và rõ ràng của hình ảnh, nhưng năng lực của sự duy trì nơi bạn đã yếu và vẻ rõ rệt của hình ảnh không mãnh liệt. Sự hôn trầm tế nhị là chướng ngại chính cho thiền định”.
“Năng lực của sự duy trì nơi bạn đã yếu và vẻ rõ rệt của hình ảnh không mãnh liệt” có nghĩa là gì? Bây giờ Thầy sẽ giải thích sâu hơn về phần này. Chắc đa số mọi người đều sợ rắn đúng không? Lấy ví dụ, ta đang ngồi thiền và nghĩ rằng có con rắn đang trườn trên đùi mình, lúc đó ta rất sợ và nỗi sợ đó khiến ta giật bắn cả người. Khi ấy, tâm nắm giữ nỗi sợ đó đang rất rõ ràng và mãnh liệt. Khi thiền về một đối tượng, không phải chỉ có đánh giá là hình ảnh đối tượng thiền có đang rõ ràng hay không. Tuy hình ảnh đối tượng đã rõ ràng, nhưng tâm duy trì sự rõ ràng của đối tượng phía trước mặt cũng phải rất mãnh liệt. Nếu tâm không còn duy trì được sự rõ ràng đó thì thời thiền của mình không đạt chất lượng.
Thầy có một tin tốt muốn chia sẻ cho chúng ta. Hôm nay Thầy có buổi lễ truyền quán đảnh Ngài Mahakala Trắng. Đây là vị Bổn tôn về tài bảo và hôm nay Thầy đã thực hiện lễ cúng dường lên Ngài. Đã rất lâu rồi Thầy mới làm lại buổi lễ về vị Bổn tôn này. Vì vừa hoàn tất buổi lễ về Ngài Mahakala Trắng nên Thầy vẫn còn mang năng lượng thịnh vượng, tài bảo. Thầy hy vọng chúng ta sẽ đón nhận được những năng lượng như vậy. Chắc hầu hết chúng ta đều thích năng lượng thịnh vượng, tài bảo nhiều hơn là năng lượng từ Phật (Rinpoche cười). Thông thường khi Thầy giao bài tập về nhà cho các học viên, 90% sẽ không thực hành. Nhưng nếu Thầy có hướng dẫn pháp thực hành về tài bảo, thịnh vượng thì 90% sẽ thực hành rất nghiêm túc (Rinpoche cười).
Ở đây đang nói về mức độ rõ ràng của đối tượng thiền. Ví dụ, ta đang thiền về hình ảnh Phật. Ta nhìn hình ảnh một pho tượng Phật, sau đó nhắm mắt lại và quán tưởng có hình ảnh Phật y hệt như vậy đang ở phía trước mặt mình. Không chỉ ta thấy được hình ảnh một cách rõ nét, mà còn phải cảm nhận được cường độ của sự rõ nét đó. Chẳng hạn, hình ảnh mà ta thấy giống y hệt vị Phật có thật đang ở phía trước mặt mình có nghĩa là cường độ nắm giữ sự rõ nét đang rất lớn.
Bây giờ chúng ta sang phần trạo cử ở trang 281: “Trạo cử là gì? Là một khía cạnh tâm bị kích động, một hình thức bám víu bị lạc hướng vì những dấu hiệu đẹp đẽ. Nó có nhiệm vụ làm gián đoạn tâm tịnh chỉ”.
Trích dẫn sách Giải Thoát Trong lòng tay, trang 282, quyển 2: “Chúng ta có thể mất dấu đề mục quán đến nỗi nó không còn là đối tượng trong tâm. Chẳng hạn trong khi đang quán tưởng hình dạng một vị Phật, có lúc ta quên lãng. Sự trạo cử thô này chỉ là mất dấu đối tượng quán”.
Trích dẫn sách Giải Thoát Trong Lòng tay, trang 283, quyển 2: “Trạo cử vi tế là như sau: Tâm không mất dấu đối tượng quán, nhưng có một cái gì có vẻ dễ chịu khởi lên trong tâm, ở dưới lằn mức của ý thức nhận biết. Hình thái trạo cử này ví như nước chảy dưới một lớp băng, khác với trạo cử thô”.
Bây giờ ta phân biệt trạo cử thô với trạo cử vi tế. Trạo cử có thể hiểu là sự phân tâm. Trạo cử thô có nghĩa là ta đang thiền mà bị mất hẳn đối tượng thiền và nghĩ hẳn sang một đối tượng khác. Trạo cử vi tế nghĩa là ta vẫn còn thấy được đối tượng thiền, nhưng một phần tâm đang tập trung vào đối tượng thiền, còn một phần tâm đã nghĩ sang một đối tượng khác.
Ở những giai đoạn đầu của thiền định, ta không cần đối trị với trạo cử vi tế mà phải đối trị với trạo cử thô trước. Đến những giai đoạn sau, khi đã vượt qua được chướng ngại trạo cử thô, lúc đó ta mới bắt đầu đối trị với trạo cử vi tế.
Ta dùng phương pháp nào để đối trị với trạo cử vi tế và hôn trầm vi tế thì Thầy sẽ hướng dẫn sau. Điều quan trọng là nếu muốn trở thành một thiền giả đúng nghĩa, ta cần phải nắm rõ 2 chướng ngại trong thiền định. Đó là hôn trầm và trạo cử.
Ta bị trạo cử, phân tâm chủ yếu đến từ tâm bám chấp. Còn nguyên nhân bị hôn trầm là do trong quá trình thiền, đôi lúc cơ thể bị mệt mỏi, hình ảnh không còn rõ ràng nữa. Khi đó hôn trầm sẽ rất dễ xảy ra.
Chúng ta có hiểu phần này không? Nếu chúng ta hiểu rất rõ, Thầy sẽ nói một điều như thế này: Chúng ta có biết điều gì làm cho mình cảm thấy thích nhất không? Khi người ta nói chuyện mà ta không hiểu gì cả nhưng lại có cảm giác là mình hiểu, hay khi ta không biết gì cả nhưng lại có cảm giác là mình biết, thì cảm giác đó rất sướng. Đôi khi đồ giả cho ta cảm giác sung sướng hơn là đồ thật (Rinpoche cười).
Thầy kể câu chuyện: Có một tên trộm hay đi trộm tiền vàng của rất nhiều nhà trong làng. Vì trộm rất nhiều nhà, nên hắn lo lắng người ta sẽ phát hiện rồi đuổi bắt mình. Đến một ngày nọ, hắn ta gặp được một nhà sư. Tên trộm rất ngạc nhiên khi thấy vị sư này đi khất thực trong làng và được mọi người cúng dường thức ăn, tiền bạc v.v… Tên trộm nghĩ trong đầu: “Nhà sư này không làm gì cả mà được người ta cúng dường rất nhiều thứ trong khi mình phải đi trộm cực khổ”. Cho nên, tên trộm nghĩ đến chuyện trở thành nhà sư. Thế là tên trộm quan sát rất kỹ cách nhà sư nói chuyện, đi đứng, mặc y áo… và hắn đã bắt chước rất giỏi. Sau khi đã học thuần thục, tên trộm mới suy nghĩ: “Tại sao lại phải làm một nhà sư ở ngôi làng nhỏ này mà không lên thành phố?”.
Khi rời làng lên thành phố, tên trộm bắt chước y hệt một vị thầy và mọi người đã đến cúng dường rất nhiều. Tên trộm này học được một điều: Nếu mình nói rằng “tôi không muốn nấm”, người ta sẽ mang nhiều nấm hơn đến cúng dường. Nếu mình nói rằng “tôi không muốn tiền”, người ta sẽ mang tiền nhiều hơn đến cúng dường. Sau đó, tên trộm lại nghĩ: “Lúc trước, ở trong làng, mình phải đi trộm cực khổ mới có tiền, bây giờ không cần phải đi trộm mà người ta tự đem tiền đến cho mình”. Khi đó tên trộm nảy thêm một suy nghĩ: “Bây giờ là một vị thầy giả thôi mà đã có được nhiều tiền. Nếu mình trở thành một vị thầy thật thì sẽ còn kiếm được nhiều tiền hơn nữa”. Tên trộm này rất thông minh và khi nghĩ như vậy, hắn quyết định chuẩn bị kế hoạch để trở thành một vị thầy thật sự.
Tên trộm đi ngủ và sáng hôm sau thức dậy, việc đầu tiên hắn ta làm để trở thành một vị thầy thực sự là đốt hết tất cả số tiền có được và nói với mọi người rằng: “Ta chỉ là một vị thầy giả mạo”, rồi sau đó bỏ đi. Người dân thấy rằng người này là thầy giả nên cũng bỏ thầy, không còn cho tiền nữa. Làm một vị thầy giả thì có nhiều tiền, làm một vị thầy thật thì không còn tiền nữa. Đôi lúc giả còn tốt hơn thật (Rinpoche cười). Cho nên, khi ta không hiểu gì hết mà có cảm giác là mình đang hiểu, cảm giác này sướng hơn nhiều so với cảm giác mình có hiểu thật.
Hôm nay ở Dipkar Đài Loan có buổi lễ gia trì các bình tài bảo và cho mọi người thỉnh về có chi phí. Thầy có nói rằng, sau khi thỉnh bình tài bảo về khoảng 9 tháng đến 1 năm, nếu tài sản không gia tăng 10-20% thì mọi người có thể đem bình tài bảo trả lại cho Dipkar và được hoàn trả 100% số tiền thỉnh bình. Thầy đã yêu cầu Dipkar Đài Loan thực hiện đúng như vậy.
Đó là vấn đề của tâm con người. Đôi lúc ta vội tin vào một điều gì đó, mà không quan sát và phân tích kỹ lưỡng để hiểu thấu đáo. Bởi vì ta chưa có được năng lực nắm bắt, thấu hiểu thực tại. Thiền định cũng giống như vậy. Muốn thực hành tốt thiền định, ta cần phải biết thiền là như thế nào, phải nắm rõ những chướng ngại gặp phải trong thiền định.
Thầy có thông báo cho chúng ta về chuyến hành hương vào tháng 12 năm nay chưa? Trong ngày hôm nay, ta có hiểu được thiền tịnh chỉ hay không, có hiểu được chướng ngại hôn trầm và trạo cử hay không thì không quan trọng. Điều quan trọng là chúng ta phải nhớ ngày đi hành hương cuối năm. Thầy nói rằng năm nay chúng ta hãy quên Phú Quốc, vì nếu đi Phú Quốc thì sẽ không có tiền cho chuyến hành hương ở Ấn Độ. Ta chỉ được chọn một trong hai mà thôi (Rinpoche cười).
Bây giờ ta đã hiểu được 2 chướng ngại trong thiền là hôn trầm và trạo cử. Vậy bước đầu tiên khi bắt đầu thực hành thiền là gì? Ta sẽ bắt đầu ở phần 9 trạng thái tâm trong thiền định. Ở phần này, Thầy còn một số điểm cần phải giảng nhưng Thầy sẽ hướng dẫn sau. Còn bây giờ, chúng ta hãy xem phần cuối trang 292 trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay: “Nếu muốn thiền, bạn phải tự mình kinh nghiệm 9 trạng thái tâm. Trước hết phải biết 9 trạng thái ấy là gì. Đấy là: 1) Sự tập trung gượng ép; 2) Sự tập trung hơi liên tục; 3) Sự tập trung có cách hở; 4) Hoàn toàn tập trung; 5) Trở nên có kỷ luật; 6) Trở nên an tịnh; 7) Trở nên rất an tịnh; 8) Trở nên nhất tâm; 9) Định an chỉ”.
Là một thiền giả, muốn thành tựu được tịnh chỉ, tâm thức của chúng ta phải trải qua đầy đủ 9 trạng thái này. Một câu hỏi đặt ra là khi tập trung hoàn toàn vào hơi thở, ta có thể duy trì được sự tập trung đó trong bao lâu? Ta duy trì được 1 phút, 2 phút hay 3 phút? Hay ta có thể tập trung liên tục trong vòng 1 tiếng?
Nếu ta không có thật sự tập trung được liên tục trong 1 tiếng thì cũng tốt, miễn sao ta có cảm giác tập trung được trong 1 tiếng (Rinpoche cười). Tiêu chuẩn để vượt qua từng giai đoạn, từng trạng thái tâm như sau: Nếu ta có thể tập trung vào hơi thở liên tục trong 1 phút mà không hề bị phân tâm, nghĩa là ta thành công được trạng thái tâm đầu tiên. Nếu ta duy trì được sự tập trung liên tục trong vòng 2 phút nghĩa là ta đã thành công được trạng thái thứ 2. Nếu tập trung được 3 phút, ta đã vượt qua trạng thái tâm thứ 3. Trạng thái tâm thứ 4, 5, 6… trở về sau sẽ có những tiêu chí khác. Trước hết, ta phải nỗ lực vượt qua được trạng thái tâm đầu tiên.
Bài tập về nhà trong tuần này là cố gắng thành công ít nhất trạng thái tâm đầu tiên bằng cách tập trung liên tục vào hơi thở. Khi nào ta bị phân tâm, tức là không còn tập trung được vào hơi thở mà đã nghĩ sang điều khác, lúc đó hãy cố gắng tỉnh thức để nhận biết rằng ta đang bị phân tâm, sau đó cố gắng tập trung trở lại vào hơi thở, thực hành liên tục đến khi nào có thể tập trung trong 1 phút mà không bị phân tâm. Chúng ta có thể đặt đồng hồ để biết đã thiền xong một phút.
Thầy hỏi có bao nhiêu học viên trong số chúng ta sử dụng đồng hồ Apple hay đồng hồ Garmin? Trong đồng hồ của Apple hay Garmin có chức năng đo mức độ căng thẳng trong cơ thể. Hãy xem mức độ căng thẳng của mình có giảm xuống sau khi thiền tập trung liên tục vào hơi thở trong 1 phút.
Có một điều rất buồn cười nhưng đó lại là sự thật: Chúng ta đều biết Thầy đang phải học thuộc lòng một bản kinh dài 66 trang. Vì sắp tới Thầy phải đọc bản kinh này trước toàn tu viện mà không nhìn sách nên bây giờ Thầy phải liên tục đọc đi đọc lại để luyện tập cho trôi chảy. Nhưng khi Thầy cứ đọc đi đọc lại bản kinh, đồng hồ lại báo rằng mức độ căng thẳng của Thầy rất cao (Rinpoche cười).
Trong tuần này chúng ta hãy cố gắng thiền tập trung vào hơi thở để đạt được ít nhất trạng thái đầu tiên. Đạt được trạng thái đầu tiên trong một tuần không phải là quá khó. Tuy nhiên, Thầy sẽ rất ngạc nhiên nếu chúng ta đạt được trạng thái thứ 2 chỉ trong một tuần.
Cách chúng ta thực hành là tập trung vào hơi thở trong vòng 1 phút và cứ lặp đi lặp lại thực hành 1 phút đó, tổng thời gian thực hành trong 1 ngày là 10 phút. Thầy biết rằng chúng ta sẽ không thực hành đâu. Nhưng nếu bây giờ Thầy dạy thiền để thu hút năng lượng may mắn, thịnh vượng, tài bảo thì thậm chí một ngày ngồi thiền 20 phút, chắc chắn ta cũng sẽ thực hành rất siêng năng.
Bài tập tuần này là mỗi ngày thực hành khoảng 10 phút. Mục tiêu là có thể thiền liên tục trong suốt 1 phút mà không bị trở ngại hôn trầm hay trạo cử. Khi ta đã có thể tập trung tốt được vào hơi thở thì những suy nghĩ tiêu cực sẽ không trỗi dậy nữa, lúc đó tâm sẽ an lạc hơn.
Để chuẩn bị tốt cho phần thiền, ta cần phải rèn luyện khả năng tỉnh giác. Tỉnh giác nghĩa là khả năng nhận biết được mình đang bị phân tâm. Khi nào ta bị phân tâm thì đếm là 1, bị phân tâm lần thứ 2 thì đếm là 2. Sau này, khi khả năng tỉnh giác nâng cao, ta sẽ lập tức nhận biết mình bị phân tâm ngay khi phân tâm vừa xảy ra.
Mỗi ngày tổng thời gian thực hành là 10 phút, mỗi lần thực hành 1 phút liên tục tập trung vào hơi thở. Mục tiêu trong một tuần là đạt được trạng thái tâm đầu tiên. Tiêu chuẩn đánh giá vượt qua được trạng thái đầu tiên là tập trung liên tục vào hơi thở trong 1 phút mà không bị phân tâm. Chúng ta phải thiền thành công vài lần như vậy thì mới được xem là vượt qua được trạng thái đầu tiên.
Nếu chúng ta thành công tập trung liên tục trong 1 phút mà không bị phân tâm và thành công vài lần như vậy thì hãy báo cáo lại với Thầy. Điều đó có nghĩa là ta đã thành công được giai đoạn đầu tiên. Có 9 giai đoạn để thành tựu tịnh chỉ và ta đã hoàn thành được giai đoạn đầu tiên.
