Lamrim 2024
TUẦN 85 – NGÀY 19/07/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN ĐỊNH BA LA MẬT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Hôm trước Thầy có dặn chúng ta học thuộc lòng đoạn về hôn trầm trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay: “Có hai loại hôn trầm: tế và thô. Khi bạn nhớ lại đề mục quán, hình ảnh có thể vững vàng nhưng không rõ. Đấy là hôn trầm thô. Hôn trầm tế là như sau: bạn chưa bị mất những đường nét đã nhớ được về đối tượng quán, bạn lại còn có sự vững vàng và rõ ràng của hình ảnh, nhưng năng lực của sự duy trì nơi bạn đã yếu và vẻ rõ rệt của hình ảnh không mãnh liệt. Sự hôn trầm tế nhị là chướng ngại chính cho thiền định" (trang 279 - 280, quyển 2, sách Giải Thoát Trong Lòng Tay).
Nếu chúng ta có chịu học thuộc lòng thì rất tốt. Nếu không có học thuộc lòng thì cũng tốt vì học thuộc lòng là việc cực nhọc, không dễ dàng gì.
Có 2 chướng ngại chủ yếu trong thiền tịnh chỉ là trạo cử và hôn trầm. Trạo cử có thể hiểu đơn giản là phân tâm. Phân tâm không chỉ xảy ra khi thiền mà còn xảy ra khi ta làm bất cứ việc gì như phân tâm khi đang học, khi đang làm việc… Tại sao ta lại bị phân tâm nhiều như vậy? Bởi vì ngay từ đầu ta đã để cho tâm bị phân tán, sao nhãng. Khi lần đầu tiên ta để tâm bị phân tán thì lần thứ hai tâm càng dễ bị phân tán hơn. Ta cứ để chuyện phân tâm xảy ra thì dần dần sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát. Để loại trừ chướng ngại phân tâm đó, ta cần phải rèn luyện tâm.
Phân tâm là một vấn đề toàn cầu, xảy ra ở nhiều lứa tuổi, từ những thanh thiếu niên 12-14 tuổi đến những người già 60-70 tuổi. Và không chỉ ở thời đại này mà thời đại nào cũng có phân tâm. 30-40 năm trước, người ta bị phân tâm bởi phim ảnh, ti vi. Thời đại này mọi người lại bị phân tâm bởi internet. Ngay cả thời Đức Phật, người ta cũng bị phân tâm… Rất nhiều điều khiến con người bị phân tâm.
Ta hãy thử đọc bất kỳ 2 trang nào của một cuốn sách rồi đóng sách lại, sau đó cố nhớ lại xem ta còn nhớ được thông tin gì từ 2 trang sách vừa đọc. Nếu còn nhớ được 100% nội dung của 2 trang sách đó, ta không bị phân tâm. Nếu chỉ nhớ được 50% nội dung thôi thì ta đã bị phân tâm 50%.
Cuối cùng, ai đang có lợi từ sự phân tâm của chúng ta? Chính các công ty đang kiếm tiền từ sự phân tâm của chúng ta. Khi bị phân tâm, không tập trung được vào công việc, ta sẽ đi mua sắm, lên mạng… Các công ty đang tận dụng sự phân tâm đó để kiếm tiền.
Thầy vẫn thường hay nói một điều: trong cuộc đời, chúng ta chỉ cần làm 3 điều và ngoài 3 điều đó ra, tất cả những việc khác đều là sự phân tâm không cần thiết. Thứ nhất, ta chỉ nên tập trung vào những điều giúp thân thể khỏe mạnh. Thứ hai, ta chỉ nên tập trung vào những điều khiến tâm vững vàng và an lạc hơn. Thứ ba, ta chỉ nên tập trung làm những việc giúp số dư tài khoản ngân hàng của mình ngày càng tăng thêm. Ngoài những chuyện đó ra, dù ta có làm gì đi chăng nữa thì cũng là sự phân tâm không cần thiết.
Việc đi uống bia giải trí có giúp cơ thể khỏe mạnh hơn không, có giúp tâm an lạc hơn không, có thực sự giúp ta kiếm thêm nhiều tiền hơn không? Nếu không phải thì đó là sự phân tâm không cần thiết. Nếu ta có làm những gì ngoài 3 điều trên thì chỉ là những chuyện phân tâm không cần thiết mà thôi.
Nhiều người hỏi Thầy rằng: “Rinpoche có cảm thấy mệt mỏi khi phải đi nhiều nơi, liên tục giảng dạy trong lúc di chuyển như thế?”. Thầy trả lời rằng Thầy có một bí mật để lúc nào cũng không cảm thấy mệt mỏi. Đó là mỗi ngày ngủ đủ 8 tiếng. Nhưng chúng ta đừng có ngủ quá nhiều. Nếu ngủ đến 10-11 tiếng mỗi ngày thì sẽ không có thời gian đi làm, lúc đó sẽ hết tiền (Rinpoche cười).
Nói chung, phân tâm là một vấn đề rắc rối, phiền toái cho tất cả mọi người, ngay cả đối với thiền định. Để có thể thành tựu thiền định, một trong những chướng ngại cần loại bỏ là phân tâm.
Tuần này, hãy thực hành bài tập thiền tập trung vào hơi thở từ 5-10 phút mỗi ngày và quan sát xem ta đang bị phân tâm bởi những điều gì. Mỗi khi tâm nghĩ đến những điều khác thì hãy viết xuống giấy.
Nếu trong lúc đang thiền tập trung vào hơi thở, bỗng dưng ta nghĩ đến những chuyện tương lai, nghĩ rằng ta phải làm chuyện này, chuyện kia, khi đó tâm đang rất lo âu. Nếu nghĩ nhiều về những chuyện đau buồn đã xảy ra trong quá khứ, tâm sẽ rất buồn phiền. Tất cả những chuyện này đều là phân tâm. Khi ta nghĩ quá nhiều về những chuyện khiến ta lo âu thì căng thẳng sẽ xảy đến.
Có một điều như thế này về căng thẳng: Chiếc đồng hồ mà Thầy đang đeo có thể đo chỉ số căng thẳng của người đeo. Thầy cũng tò mò muốn kiểm tra xem chiếc đồng hồ này có đo được chính xác mức độ căng thẳng hay không. Thầy đã thử kiểm tra như sau: Khi học thuộc lòng kinh điển, Thầy phải đọc tiếng lớn. Khi đọc tiếng lớn bản kinh trong 10-15 phút sau, chiếc đồng hồ báo mức độ căng thẳng của Thầy rất cao (Rinpoche cười). Thiết bị này nói rằng có thể đo được mức độ căng thẳng, nhưng thực sự có chính xác hay không thì ta cần phải xem xét lại.
Khi thiền, ta cần phải quan sát tâm để biết được tâm đang bị phân tán bởi những điều gì nhiều nhất. Bản thân ta phải kiểm soát được suy nghĩ của chính mình. Ta phải biết chính xác tâm đang hoạt động như thế nào thì mới có thể kiểm soát nó dễ dàng, nhưng hiện tại ta không hề hiểu tâm của chính mình. Đó là lý do vì sao ta cảm thấy bối rối với bản thân. Càng lớn tuổi, ta sẽ càng cảm thấy bối rối với bản thân. Bởi vì càng lớn tuổi, tâm mình sẽ càng phức tạp thêm. Tại sao như vậy? Hãy nhìn một đứa trẻ. Trẻ con rất ngây thơ, tâm không nghĩ gì nhiều cả. Trẻ con không có điều gì phải che giấu, nhưng càng lớn tuổi, ta càng có nhiều điều phải che giấu. Có những điều ta không muốn cho người khác biết, có những điều ta chỉ muốn giữ riêng cho mình. Nhưng càng che giấu, tâm ta càng trở nên phức tạp.
Cho nên, phân tâm là một trong những chướng ngại chính trong thiền định. Muốn đạt chứng ngộ trong thiền định, chướng ngại đầu tiên cần phải loại trừ là phân tâm. Nếu tâm còn bị phân tán thì ta sẽ không kiểm soát được tâm mình. Nếu không kiểm soát được tâm thì ta sẽ không thể nào kiểm soát được bản thân. Một khi ta không kiểm soát được bản thân thì chính bản thân mình sẽ đánh lừa mình.
Chúng ta đã nghe câu chuyện về cuộc đời của Đức Phật. Sau khi đã thành Phật, Ngài quay lại quê hương để gặp lại vua cha. Cha của Đức Phật đã nói với Ngài rằng: “Lúc con đưa ra quyết định rời bỏ cung điện, đó là quyết định điên rồ. Con có biết rằng ai cũng muốn được làm vua và tất cả những cơ đồ đang có là do cha ông đã cố gắng gầy dựng và mở mang bờ cõi. Thế nhưng, con lại từ bỏ tất cả. Đó là quyết định điên rồ”.
Tuy nhiên, ta hãy nhớ một điều: Cả ngàn năm sau người ta còn nhớ đến tên của vua Tịnh Phạn - tên của vua cha Đức Phật - là bởi vì vị vua này có người con đã rời bỏ cung điện và đã thành phật. Nếu Đức Phật không rời bỏ cung điện và không thành Phật thì có hàng trăm, hàng ngàn vị vua giống hệt như vua Tịnh Phạn, làm gì còn có ai nhớ đến tên của vị vua đó.
Ai cũng có những quan điểm riêng. Nhưng nếu ta không kiểm soát được tâm thì quan điểm của mình có thể là quan điểm sai. Quan điểm của mình chỉ đúng đắn khi nào ta có thể kiểm soát được tâm. Muốn vậy, ta phải loại bỏ được chướng ngại phân tâm.
Trong tuần này, bài tập về nhà không phải là ghi nhớ, học thuộc lòng mà là quan sát tâm. Chúng ta hãy thực hành thiền tập trung vào hơi thở từ 5-10 phút mỗi ngày và quan sát xem ta thường bị phân tâm bởi điều gì trong lúc thiền. Ví dụ, ta nghĩ đến những chuyện tương lai, chuyện quá khứ, thức ăn, tiền bạc, quan sát xem những suy nghĩ nào xuất hiện trong tâm mình nhiều nhất. Nếu ta hay nghĩ đến thức ăn, tiền bạc… thì tâm bám chấp của mình đang rất lớn. Nếu ta nghĩ nhiều đến những người mà mình không thích, nghĩa là tâm đang có nhiều sân giận. Nếu ta nghĩ nhiều đến những người mà mình hay ganh ghét, nghĩa là tâm đang rất đố kị.
Hãy quan sát xem ta thường bị phân tâm bởi những điều gì. Nếu ta hay thường xuyên nghĩ đến bia, thức ăn, hay tiền bạc… thì ta phải tự thú nhận rằng tâm mình đang bám chấp rất nhiều. Nếu ta nghĩ quá nhiều đến những người mình không thích, nghĩa là tâm ta đang sân giận. Ta phải thành thật thừa nhận với bản thân rằng mình là một người có nhiều sân hận.
Ngay hiện tại, chúng ta không chấp nhận những khiếm khuyết đó là bởi vì ta luôn nhìn thấy bản thân mình là hoàn hảo. Làm sao chúng ta có thể thay đổi bản thân trở nên tốt hơn khi vẫn cứ nghĩ rằng bản thân là hoàn hảo? Cho nên, bước đầu tiên là ta phải thừa nhận với bản thân rằng tâm mình đang có nhiều sân hận, tâm đang vô cùng bám chấp…, sau đó ta mới tìm cách để vượt qua nó. Khi ta kiểm soát được tâm thì mọi thứ đều trở nên có thể.
Nếu ta cứ nghĩ đến chuyện tương lai quá nhiều, nghĩa là tâm đang rất lo âu. Khi đó ta phải thành thật thú nhận với bản thân rằng mình đang trong trạng thái lo âu cùng cực. Chỉ khi nào chấp nhận mình đang lo âu thì mới có thể tìm giải pháp để giảm bớt lo âu, căng thẳng. Nếu ta đang thiền mà không nghĩ nhiều về chuyện gì hết và chỉ muốn đi ngủ, thì lúc đó ta đã rất hoàn hảo rồi, có thể ngưng thiền và đi ngủ. Cho đến bây giờ, Thầy gặp rất ít người đang thiền rồi ngủ luôn.
Hôm nay là một ngày rất tốt lành. Hôm nay có buổi lễ hỏa tịnh tại tu viện Gyuto, chủ yếu là để cầu nguyện cho những người đã hỗ trợ cho tu viện trong thời gian dài. Trong suốt 2 ngày vừa qua, tu viện làm lễ từ 4 giờ sáng đến tận chiều. Hôm nay là ngày cuối cùng, nên Thầy rất vui vì không phải dậy sớm nữa (Rinpoche cười). Tính tổng thời gian của 2 ngày, toàn bộ buổi lễ kéo dài hết 15-16 tiếng.
Trong tuần này, chúng ta hãy thực hành bài tập thiền như Thầy vừa hướng dẫn. Và tuần trước, những học viên nào chưa học thuộc lòng đoạn về hôn trầm trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay thì tuần này tiếp tục học thuộc lòng. Những học viên nào học thuộc lòng sẽ được quà. Đừng hỏi Thầy là quà gì. Một viên sô cô la cũng có thể làm quà được (Rinpoche cười).
Cha của Thầy mỗi lần đi ra ngoài, về nhà gặp cháu gái thì cháu gái đều đòi quà. Cha của Thầy nói với Thầy rằng: “Con bé còn nhỏ, bé cứ hay đòi quà vậy thôi, cho quà gì thì bé đều thích, dù chỉ là một món quà nhỏ như một viên kẹo”.
Cũng giống như vậy, một viên kẹo cũng làm quà được. Nếu ta có học thuộc lòng xong đoạn văn Thầy dặn thì báo cho Ban tổ chức lớp học. Việc học thuộc lòng cũng giúp cải thiện trí nhớ của mình. Ta cần phải cố gắng rèn luyện tâm và cải thiện khả năng ghi nhớ của mình. Đôi lúc ta suy nghĩ quá nhiều về những chuyện không cần thiết ở tương lai nên khả năng ghi nhớ của mình cũng suy giảm theo thời gian.
Thầy vẫn còn những bản kinh phải học thuộc lòng, đến khoảng 66 trang phải học thuộc lòng. Dù rất bận việc nhưng Thầy vẫn phải dành thời gian để học thuộc lòng. Thực ra Thầy không thích học thuộc lòng nhưng Thầy không có lựa chọn khác (Rinpoche cười). Nhưng chúng ta có lựa chọn là học hay không học nhưng Thầy khuyên chúng ta hãy chọn học thuộc lòng thì sẽ tốt cho mình hơn. Ta hãy học thuộc lòng đoạn mà Thầy đã dặn ở tuần trước.
Học thuộc lòng cho ta một sự chỉ dẫn giống như một bản đồ. Đi đâu, ta cũng cần bản đồ chỉ đường thì mới đi được. Giống như vậy, thiền định cũng cần bản đồ chỉ dẫn. Việc học thuộc lòng cũng giống như ta đang có được một bản đồ chỉ dẫn. Nếu đang thiền mà không nhớ cần phải làm gì thì không thiền được. Ta cần ghi nhớ trong thiền có 2 chướng ngại chủ yếu cần loại trừ là trạo cử và hôn trầm. Trong các buổi học sau, Thầy sẽ hướng dẫn chi tiết hơn.
