Lamrim 2023
TUẦN 124 – NGÀY 27/05/2026
CHỦ ĐỀ: TRÍ TUỆ BA LA MẬT (tiếp theo)
(Geshe Lharampa Gedun Zopa hướng dẫn)
CÁCH ĐÀO LUYỆN TUỆ QUÁN ĐẶC BIỆT
I) Xác định tính phi hữu của bản ngã (nhân vô ngã)
I.1) Làm thế nào để nhập định như không gian, tức nhập định thiền tánh không
I.2) Khi tâm không nhập định, làm thế nào để giữ thái độ xem vạn pháp như huyễn (trang 334, quyển 2, sách Giải Thoát Trong Lòng Tay)
Ý nghĩa “Nhập định” là gì? Đó là khi chúng ta suy nghĩ thiền quán về tánh không. “Xuất định” nghĩa là không chỉ dừng lại việc thiền quán về tánh không mà còn tư duy phân tích về những việc khác. “Xuất định” được nói tương tự là “như huyễn ảo ảnh”. Để hiểu được ý nghĩa “Xuất định”, đầu tiên phải hiểu được ý nghĩa “Nhập định”. Nếu không hiểu được một chút về ý nghĩa của “Nhập định” thì sẽ không thể hiểu “Xuất định” tương tự là “như huyễn”.
Ví dụ, nếu ta tư duy từng ý nghĩa của tánh không, phân tích đi tìm kiếm cái tôi nằm ở đâu thì sẽ không bao giờ tìm thấy được cái tôi. Khi tư duy phân tích tánh không lúc “Nhập định”, ta thường phân tích cái tôi như tôi sẽ đi làm, tôi sẽ ăn cơm… và cũng sẽ không tìm thấy cái tôi. Nghĩa là lúc nhập định, ta hiểu cái tôi tức là không. Ta nên phân tích tánh không như thế nào? Ta thường suy nghĩ rằng “Ồ, có cái tôi trình hiện ở chỗ này”, sau đó đi phân tích thì không tìm thấy cái tôi trình hiện ở chỗ này, chỗ kia. Nếu ta không phân tích cách thức như vậy, khi người khác hỏi mình “cái tôi nằm ở đâu?” thì ta sẽ không biết cách phân tích, chỉ biết trả lời đại khái cái tôi là trạng thái ở đó: “tôi” đi làm, “tôi” đang nói chuyện, “tôi” đang đi làm, “tôi” sẽ đi… Tuy nhiên, nếu biết tư duy phân tích đi tìm kiếm cái tôi nằm ở đâu thì sẽ không bao giờ tìm thấy cái tôi trình hiện ở chỗ nào.
Thỉnh thoảng, khi có thời gian, ta nên thiền quán phân tích tánh không thì sẽ có lợi lạc. Điều này rất quan trọng. Chúng ta thường có những sinh hoạt giống nhau và thường gắn đặt định danh “cái tôi” chung với sinh hoạt hằng ngày như “tôi sẽ đi làm”, “tôi sẽ đi nói chuyện với bạn thân”. Nếu ai đó đặt điều nói mình là kẻ ăn cướp thì lập tức cái tôi tức giận trỗi dậy phản ứng mãnh liệt rằng “Tôi không bao giờ ăn cắp. Tại sao bạn lại vu khống nói xấu tôi?”. Lúc ấy, bản năng cảm xúc của cái tôi rất tức giận, không thể nào tươi cười vui vẻ. Khi ta đang nổi cáu, nếu có ai hỏi “Cái tôi nằm ở đâu? Cái tôi trình hiện ở đâu lúc đang nóng giận?” thì ta có thể trả lời “Cái tôi nằm ở đó” hay là không thể trả lời được câu hỏi. Cho nên, khi tôi đang rất tức giận với đối tượng kia vì đã nói xấu mình thì lúc ấy, ta không thể nào phân tích cái tôi là các uẩn, cái tôi là từng bộ phận trên cơ thể, mà suy nghĩ theo hướng khác có định nghĩa của cái tôi, nhưng thực chất không có cái tôi thực hữu.
Cho nên, ta sẽ trả lời với người đặt câu hỏi phía trên rằng “Tôi đi ra ngoài”, “Tôi sẽ đi làm”, “Tôi sẽ đi nói chuyện” thì sẽ không tìm thấy được cái tôi nằm ở đâu, cái tôi đó không phải là thân của mình, cũng không phải khác với thân của mình. Cái gì không phải là thân cũng không phải là khác với thân thì cái đó không có. Bởi vì, nếu nó có thì nó phải là thân hoặc khác với thân. Đằng này, nó không phải là thân, cũng không khác với thân. Ta có thể áp dụng các lập luận để phân tích cái tôi đó thì thấy cái tôi đó dường như không có. Khi suy nghĩ và hiểu được rằng không có sự trình hiện của cái tôi, đó chính là “Nhập định”.
Ta có thể hiểu rằng “Xuất định” được nói tương tự là “như huyễn ảo ảnh”. “Ảo ảnh” nghĩa là gì? Khi xem ti vi thấy hình ảnh con voi, con ngựa có vẻ như đang trình hiện tồn tại thật trước mắt nhưng bản chất lại là như huyễn, không thể nắm bắt. “Xuất định” nghĩa là khi nói chuyện với người khác, ta luôn gắn đặt định danh có cái tôi vào câu chuyện như “tôi đi làm”, “tôi nói chuyện”… thì có vẻ như có cái tôi nhưng cái tôi đó chỉ là sự trình hiện tương tự, bản chất của cái tôi là không có. “Xuất định” được nói tương tự là “như huyễn ảo ảnh” là chủ đề quan trọng. Như vậy, nhà ảo thuật biểu diễn tạo ra nhiều ảo ảnh, biến hóa nhiều hình dạng liên tục, xem ti vi thấy hình ảnh con voi, con ngựa, ngôi làng, rất nhiều loại hình ảnh trình hiện.
Cách đây vài tháng, Thầy và học trò đi dạo trên đường phố Đài Bắc có rất nhiều người nhìn trên ti vi xem nghệ sĩ biểu diễn nhảy múa, có nhà ảo thuật biểu diễn đi xung quanh vung chiếc khăn trắng rỗng lên tích tắc biến thành 2, 3 chú chim trắng bay ra từ trong khăn, rồi vung khăn trắng lên biến ra nhiều mẫu giấy và liên tiếp biến ra nhiều loại khác nhau. Đây chính là định nghĩa “Ảo ảnh”.
Thầy đặt câu hỏi: Những hình ảnh ví dụ phía trên có vẻ như đang trình hiện trước (nhãn tri) là cái biết được sinh ra do mắt tiếp xúc với hình ảnh có trình hiện chân thật hay là ảo ảnh? Đạo tràng hãy suy nghĩ phân tích câu hỏi này.
Khi ta xem điện thoại thì điện thoại và nhãn tri là khác bản chất. Hình ảnh điện thoại là ảo ảnh có vẻ như đang trình hiện trước (nhãn tri). Như vậy, những hình ảnh hình dáng con ngựa, con voi có vẻ như đang trình hiện trước (nhãn tri) là cái biết được sinh ra do mắt tiếp xúc với hình ảnh thì hoàn toàn tách biệt bản chất hay do nhãn tri nắm giữ đối tượng? Đạo tràng hãy suy nghĩ phân tích câu hỏi này.
Khi ta nằm mơ thấy nhiều hình ảnh đi chơi, đi ăn trình hiện là cái biết do tâm thức tiếp xúc với hình ảnh, bản chất của những hình ảnh không có tồn tại. Như vậy, những hình ảnh trình hiện trong mơ và tâm thức thì hoàn toàn tách biệt bản chất hay do tâm thức nắm giữ vào đối tượng? Đạo tràng hãy suy nghĩ phân tích câu hỏi này.
Trước tiên, ta phải hiểu rõ định nghĩa tánh không và tư duy phân tích lập luận nhiều lần thiền quán về tánh không thì mới dễ dàng hiểu về xuất định. Lợi lạc của thiền quán tánh không sẽ giúp đoạn diệt hết tất cả phiền não, tư tưởng sai lệch, tiêu cực. Ví dụ, khi không đạt được như ý trong công việc thì tâm ta thường buồn rầu, người khác hãm hại mình thì tâm ta liền tức giận, đó là tâm vọng tưởng tiêu cực. Trong ngày, tâm ta thường xuất hiện vô số suy nghĩ vọng tưởng. Chúng ta cần thiền quán chứng đắc tánh không sẽ giúp thanh tịnh tất cả những vọng tưởng xấu. Trong kiếp này, việc thường xuyên thiền quán tánh không sẽ giúp ta có cơ hội đoạn diệt những vọng tưởng tiêu cực. Cho nên, điểm chính yếu là phải hiểu rõ ý nghĩa “Nhập định” thì mới dễ dàng hiểu được ý nghĩa “Xuất định”.
Một số người chứng đắc tánh không đã chia sẻ rằng: “Ôi, cái tôi đã hoàn toàn không còn tồn tại”. Vì vậy, họ phát sinh tâm kinh hãi, hoảng sợ. Cho nên, khi chứng đắc tánh không có những dấu hiệu tâm thức phát sinh kinh hãi, hoảng sợ là điều bình thường, không phải lo lắng.
Thời xưa ở Tây Tạng, có vị thầy rất nổi tiếng nhập thất ẩn tu trong căn phòng không bao giờ đi ra ngoài. Một hôm, có học trò đến thỉnh cầu vị thầy dạy phương pháp thiền quán tánh không, làm cách nào chứng đắc tánh không. Vị thầy đã chấp nhận dạy phương pháp thiền quán tánh không và nói học trò hãy ra phía bên kia áp dụng phân tích lập luận thiền quán tánh không như đã hướng dẫn. Vị học trò ấy khi thiền quán tánh không thì phân tích thấy không có cái tôi tồn tại nên tâm thức xuất hiện nhiều dấu hiệu tức giận, kinh hãi, hoảng sợ và liền ôm chặt thân cây suốt mấy ngày. Vị thầy cảm thấy lo lắng khi không thấy học trò đến trình bày kết quả thực hành nên đã tìm đến chỗ ở của học trò và thấy học trò đang ôm thân cây. Thầy hỏi học trò: “Sao con ôm thân cây như vậy?”. Học trò trả lời: “Con thực hành theo hướng dẫn thiền quán tánh không thì phân tích thấy không có cái tôi tồn tại, nên cảm thấy kinh hãi, hoảng sợ và liền ôm chặt thân cây để giảm bớt nỗi sợ hãi”.
Tuy nhiên, không phải đa số người thực hành chứng đắc tánh không đều có dấu hiệu kinh hãi, hoảng sợ. Có một số người có dấu hiệu và cũng có một số người không có dấu hiệu kinh hãi, hoảng sợ.
Khi chúng ta phân tích lập luận rõ ràng thì áp dụng thực hành pháp sẽ có hiệu quả và cũng có nhiều hành giả chưa hiểu rõ phương pháp thực hành pháp. Chúng ta hãy thực hành trì tụng kệ quy y hằng ngày và tưởng nhớ Đức Phật. Thầy nghĩ chắc có nhiều học trò cũng lo lắng vì chưa hiểu rõ nội dung tánh không lúc nhập định và xuất định hôm nay. Chúng ta không nên quá lo lắng khi chưa hiểu bài vì chủ đề này rất khó. Chúng ta không thể nào nghe một lần có thể hiểu liền, phải phân tích thiền quán lặp đi lặp lại nhiều lần. Nếu không lắng nghe, phân tích suy ngẫm cách thực hành pháp thì sẽ cảm thấy khó khăn.
Ta có thể trì tụng đếm túc số câu chú hoặc không đếm cũng không vấn đề gì. Nhưng khi ta trì tụng dù chỉ một lần hay nhiều lần bài kệ quy y thì có nhiều lợi lạc to lớn. Ví dụ, chúng ta có rất nhiều loại công việc khác nhau và luôn mong muốn đạt thành tựu công việc, ta nên cầu nguyện trì tụng kệ quy y sẽ tích lũy nhiều công đức và có nhiều lợi lạc trong công việc. Khi ta mắc bệnh thì phải uống thuốc và kết hợp cầu nguyện chư Phật gia trì cho mình mau chóng hết bệnh.
Thầy có biết một người mắc bệnh rất nặng. Người này đã đi đến bệnh viện để khám và được bác sĩ khuyên nên về nhà, vì không có thuốc nào có thể chữa trị hết căn bệnh này. Người ấy đã về nhà chăm chỉ tín tâm trì tụng kệ quy y và trì chú đức Quan Âm cầu nguyện cho mình mau chóng vượt qua căn bệnh nguy hiểm này. Sau một thời gian, người ấy đã hoàn toàn hồi phục. Cho nên, chúng ta hãy nhớ hằng ngày thực hành pháp, trì chú đức Quan Âm hay bất cứ vị Bổn tôn nào, trì tụng kệ quy y thì sẽ có rất nhiều lợi lạc.
Trước đây, chúng ta đã học 8 điều lợi lạc khi quy y ở ngày thứ 12. Thầy nghĩ có một số học viên sẽ nhớ, cũng có thể đã quên. Nếu người khác hỏi 8 điều lợi lạc của quy y thì chúng ta có thể liệt kê được không? Khi ta hiểu rõ ý nghĩa những lợi lạc của quy y và kết hợp đưa vào thực hành trì tụng nhiều lần câu kệ quy y thì sẽ giúp phát khởi tín tâm mãnh liệt và tích lũy nhiều thiện lành.
Thầy sẽ nhắc lại 2, 3 điều lợi lạc của quy y. Bạn sẽ tiêu trừ tất cả chướng ngại do nhiều nghiệp tích lũy từ trước. Bạn sẽ được tái sanh vào cõi thiện (người, chư thiên) ở kiếp sau. Bạn sẽ thành tựu không khó khăn tất cả những mục tiêu tạm thời và dài hạn của mình. Khi ta làm kinh doanh, bất cứ công việc nào kết hợp cầu nguyện lên chư Phật thì sẽ mau chóng thành tựu những ước nguyện. Nếu ta có ý nghĩ vào ngày mai sẽ ăn cắp món đồ thì chính nhờ vào năng lực quy y nhắc nhở mình dừng lại ác hạnh đó.
Cho nên, chỉ trì tụng câu kệ quy y một lần, ta sẽ tích lũy nhiều thiện lành to lớn. Chúng ta thường có thói quen dùng nhiều thời gian hơn cả tiếng để xem ti vi, buôn chuyện, lướt xem điện thoại. Việc này không những không giúp ta tích lũy thiện hạnh để tái sanh vào cõi lành ở kiếp sau, mà còn lãng phí nhiều thời giờ trôi đi mau chóng. Nếu ta thực hành 5 phút, 10 phút, 30 phút trì tụng kệ quy y thì sẽ tích lũy nhiều công đức. Mỗi ngày thực hành 10 phút trì tụng kệ quy y thì công đức tăng trưởng rất to lớn. Thời gian là thứ vô cùng quý giá, ta nên biết tối ưu hóa quỹ thời gian như thực hành pháp, tụng kinh, trì chú, trì tụng kệ quy y, thiền quán tâm từ bi, tánh không sẽ giúp chúng ta đạt được nhiều lợi lạc. Khi có công đức, ta sẽ dễ dàng thành tựu trong công việc. Còn nếu không có tích lũy đầy đủ công đức, ta sẽ rất khó đạt được thành tựu trong công việc như mong muốn. Cho nên, ta phải biết tận dụng quỹ thời gian đúng đắn và nhắc nhở trì tụng kệ quy y thì mới có cơ hội tích lũy nhiều thiện lành.
