Lamrim 2024
TUẦN 95 – NGÀY 27/09/2026
CHỦ ĐỀ: THIỀN TỊNH CHỈ (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Ở buổi học hôm trước Thầy đã hướng dẫn 3 trạng thái tâm đầu tiên của thiền tịnh chỉ. Hôm nay Thầy sẽ hướng dẫn trạng thái tâm thứ 4, 5, 6 và 7. Ba trạng thái tâm đầu tiên là sự tập trung gượng ép, sự tập trung hơi liên tục và sự tập trung có cách hở. Với 3 trạng thái tâm đầu tiên, ta sẽ gặp chướng ngại hôn trầm và trạo cử thô. Từ trạng thái tâm thứ 4 trở về sau, ta sẽ đối mặt với chướng ngại hôn trầm và trạo cử vi tế.
Trạng thái tâm thứ nhất: Sự tập trung gượng ép
Trạng thái tâm thứ 2: Sự tập trung hơi liên tục
Trạng thái tâm thứ 3: Sự tập trung có cách hở
Trạng thái tâm thứ 4: Hoàn toàn tập trung
Bây giờ ta theo dõi sách Giải Thoát Trong Lòng Tay, quyển 2, trang 294: “Bạn đã phát triển niệm cường liệt và có thể hoàn toàn tập trung trên đối tượng quán". Câu này có nghĩa là đến trạng thái tâm thứ 4, do ta đã trải qua 3 trạng thái tâm đầu tiên nên chánh niệm của mình bây giờ đạt đến mức độ là không còn đánh mất đối tượng thiền nữa. Từ trạng thái tâm thứ 4, ta có ngồi thiền bao lâu đi chăng thì vẫn liên tục giữ được đối tượng thiền ở phía trước mặt.
“Từ đây trở đi, bạn không thể nào mất dấu đề mục, bởi thế trạng thái này mãnh liệt hơn 3 trạng thái trước rất nhiều. Nhưng đồng thời bạn lại rơi vào những hình thái mạnh nhất của hôn trầm và trạo cử và phải áp dụng cách đối trị” (trang 294). Câu này có nghĩa là dù đối tượng thiền vẫn hiện lên trước mặt mình nhưng không rõ ràng, không chi tiết, không sắc nét. Do hôn trầm vi tế xuất hiện khiến đối tượng thiền bị mờ đi, nên ta vẫn phải đối trị để hình ảnh đối tượng trở nên rõ nét hơn.
Buổi học hôm nay rất thú vị. Thầy kết thúc một buổi giảng, sau đó có một thời kinh tụng gia trì rồi đi đến một nơi để gặp gỡ vài người. Thầy vừa mới đến nơi, chưa có gặp chủ nhà. Thầy nói với các học trò rằng Thầy có lớp phải dạy nên có người đi thông báo cho chủ nhà và được họ thu xếp một căn phòng để Thầy dạy. Chờ lớp học kết thúc, Thầy mới gặp chủ nhà. Vì thế, đến giờ, Thầy vẫn chưa gặp chủ nhà.
Đến trạng thái tâm thứ 4 này, do ở 3 trạng thái đầu tiên, ta đã làm quen với chánh niệm nên bây giờ sẽ không đánh mất đối tượng thiền nữa. Tuy nhiên, hôn trầm và trạo cử vi tế xuất hiện một cách mãnh liệt nên ta cần phải áp dụng phương pháp đối trị để loại bỏ hôn trầm và trạo cử vi tế.
Trạng thái tâm thứ 5: Trở nên có kỷ luật
Trích dẫn sách Giải Thoát Trong Lòng Tay, quyển 2, trang 294: “Ở trạng thái thứ 4, tâm bị thắt gút quá nhiều bên trong. Bây giờ ở trạng thái thứ 5, mối nguy lớn nhất là hôn trầm vi tế”. Nghĩa là lúc này, hôn trầm thô đã được loại trừ hoàn toàn.
Nếu không có gì bất tiện, chúng ta hãy bật video lên. Nhìn thấy hình ảnh của học viên, Thầy có cảm giác như đang xem phim. Hơn nữa, khi bật video lên, chúng ta sẽ tập trung vào bài giảng tốt hơn. Nếu tắt video, nhiều khi ta không tập trung tốt được do bị phân tâm bởi các việc khác.
Ở trạng thái tâm thứ 5, mối nguy lớn nhất là hôn trầm vi tế. Hôm trước Thầy đã hướng dẫn cách nhận diện hôn trầm vi tế là độ rõ nét của hình ảnh vẫn có nhưng sức nắm giữ, duy trì độ rõ nét đó đã bị suy yếu. Nghĩa là ta vẫn thấy rõ hình ảnh đối tượng thiền, nhưng không duy trì được mức độ rõ nét đó một cách mạnh mẽ. Tâm ở trạng thái như vậy gọi là hôn trầm vi tế.
Đến trạng thái tâm thứ 5 này, hôn trầm vi tế mới bắt đầu xuất hiện. Trước trạng thái tâm thứ 5 sẽ không có hôn trầm vi tế. Hôn trầm vi tế được định nghĩa là đối tượng thiền vẫn rất rõ nét nhưng cường độ nắm bắt sự rõ nét đó bị suy yếu, không còn mãnh liệt nữa.
Hôm trước Thầy có lấy ví dụ về tâm nắm bắt mãnh liệt và không mãnh liệt. Khi thấy có con rắn bò trên đùi, ta giật bắn người vì quá sợ hãi. Lúc đó, cường độ của tâm thức đang rất mãnh liệt. Bây giờ ta hiểu ý nghĩa như vậy, còn để nhận diện thực sự hôn trầm vi tế như thế nào, ta cần phải thiền đến được trạng thái tâm thứ 5. Khi nào có trải nghiệm của tâm thức, ta mới thực sự biết nó là gì. Ta phải dấn thân thiền và đạt đến trạng thái tâm thứ 5, cố gắng nhận diện các lỗi lầm như hôn trầm vi tế, lúc đó mới thực sự trải nghiệm được nó là gì. Chưa thiền được đến đó, ta khó có thể trải nghiệm được lỗi lầm này.
Trạng thái tâm thứ 6: Trở nên an tịnh
Ở trạng thái tâm thứ 6 này, trạo cử vi tế (phân tâm vi tế) bắt đầu xuất hiện. Ta cần phải nhận diện được trạo cử vi tế là gì. Trạo cử vi tế có nghĩa là một phần tâm của mình vẫn bám giữ được đối tượng thiền một cách rõ nét, nhưng một phần tâm còn lại đang nghĩ về chuyện khác.
Tóm lại, ta phân biệt tất cả mọi chướng ngại thô và vi tế như sau: Đầu tiên là trạo cử thô, tức là đánh mất hoàn toàn đối tượng thiền, nghĩ hẳn sang một đối tượng khác. Kế tiếp là hôn trầm thô, tức là thấy đối tượng thiền bị mờ và không được rõ nét. Còn hôn trầm vi tế là hình ảnh vẫn rất rõ nét nhưng cường độ nắm bắt sự rõ nét đó đã yếu đi, không còn mãnh liệt. Trong khi đó, trạo cử vi tế là một phần tâm vẫn đang nắm bắt rõ ràng đối tượng, nhưng một phần tâm lại nghĩ đến đối tượng khác.
Trạng thái tâm thứ 7: Trở nên rất an tịnh
Ở trạng thái tâm thứ 7 này, hôn trầm và trạo cử vẫn xuất hiện nhưng không còn phá được sự tập trung của mình, không còn quấy rối được mình.
Thầy cho chúng ta một bài tập thiền khoảng 10-15 phút để bắt đầu tập nhận diện chướng ngại. Nếu bất chợt nhận ra tâm đã đánh mất đối tượng (ví dụ đang thiền về hình ảnh pho tượng Phật mà hình ảnh bị mất hẳn, không còn thấy được nữa) thì lúc đó ta đang bị hôn trầm thô, hãy ghi nhớ mình bị hôn trầm thô. Nếu ta nhìn thấy hình ảnh pho tượng Phật mà một phần tâm tập trung vào đối tượng và một phần tâm nghĩ về đối tượng khác thì lúc đó ta bị trạo cử vi tế, hãy đánh dấu là mình bị trạo cử vi tế.
Bây giờ chúng ta sẽ thiền và nhận diện các chướng ngại như Thầy vừa hướng dẫn. Phần thiền rất đơn giản. Ta có thể chọn đối tượng thiền là hình ảnh một pho tượng Phật hoặc bất kỳ một ký tự nào như A, B… Bây giờ chúng ta thiền và đếm xem mình đã gặp bao nhiêu lần hôn trầm thô, trạo cử thô, hôn trầm vi tế, trạo cử vi tế.
Chúng ta đừng lo lắng mình có thiền tốt hay nhận diện tốt các chướng ngại hay không. Quan trọng là ta phải dấn thân thực hành và nếu cảm giác ta đang gặp loại chướng ngại nào trong lúc thiền thì hãy viết xuống. Bài tập này chủ yếu giúp ta nhận diện những chướng ngại mình đang mắc phải.
Từ đây tới lúc hết giờ học, ta sẽ có 18 phút thiền, chia làm 2 thời thiền, mỗi thời 9 phút. Ban tổ chức sẽ thông báo với học viên sau khi đã qua 9 phút thiền để bắt đầu thời thiền tiếp theo. Cứ mỗi thời thiền 9 phút đó, ta nhận diện xem mình mắc phải bao nhiêu lần các chướng ngại như hôn trầm thô, hôn trầm vi tế, trạo cử thô, trạo cử vi tế và viết xuống giấy. Trong phần thiền này, ta không cần cố gắng tập trung liên tục. Điều ta cần nỗ lực là làm sao nhận biết rõ các chướng ngại của mình.
