Lamrim 2025
TUẦN 45 – NGÀY 13/06/2026
CHỦ ĐỀ: NGHIỆP ĐƯỢC TÍCH LŨY CÁCH NÀO
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Hôm nay Thầy muốn chia sẻ một điều với học trò. Cách đây khoảng 23, 24 hay 25 năm về trước, lúc đó Thầy vẫn còn là giảng sư dạy triết học cho các tu sĩ trong một tu viện lớn ở miền Nam Ấn Độ. Theo lịch giảng của Thầy, Thầy phải dạy từ 7 giờ sáng đến 9 giờ tối, buổi chiều từ 1 giờ đến 5 giờ. Lớp bắt đầu lúc 7 giờ sáng, khi đó Thầy vừa mới thức dậy, chỉ kịp rửa mặt rồi đi thẳng lên lớp dạy học. Trong các lớp triết học có phần tranh luận và Thầy vẫn thường tranh luận với các học trò trong tu viện. Buổi học hôm nay làm thầy nhớ đến thời gian sinh hoạt trước đây ở tu viện. Hiện tại Thầy đang ở California. Sáng nay Thầy cũng vừa thức dậy, rửa mặt xong là lên lớp ngay.
Thầy vừa thức dậy, nên cũng chưa tỉnh ngủ hẳn, 80% đã tỉnh, nhưng 20% vẫn còn buồn ngủ. Nhưng khi dạy Phật pháp, Thầy không bao giờ dạy sai. Trong tu viện, cho dù khi lên lớp, Thầy vẫn chưa tỉnh ngủ hẳn, nhưng khi tranh luận triết học với các tu sĩ, Thầy không bao giờ nhầm lẫn bất kỳ một điểm nào.
Cho nên, chúng ta đừng lo lắng, cho dù chỉ có 40% tỉnh, 60% vẫn còn buồn ngủ, Thầy vẫn dạy tốt. Thậm chí trong mơ, Thầy vẫn dạy tốt. Khoảng thời gian Thầy còn làm giảng sư trong tu viện, ngay khi thức dậy là Thầy dạy từ 7 giờ sáng đến 9 giờ tối, có khi dạy liên tục không uống nước, nhưng Thầy vẫn đảm bảo các tiết học trong một ngày. Khi Thầy giảng dạy triết học trong tu viện, không phải chỉ có nói chuyện một chiều mà còn tranh luận với các tu sĩ, đưa ra các lập luận…
I/ Nghĩ về nguồn gốc của đau khổ - các giai đoạn buộc ta vào sinh tử
1/ Vọng tưởng phát triển cách nào
2/ Nghiệp được tích lũy cách nào
Bây giờ chúng ta quay trở lại bài học hôm nay về “Nghiệp được tích lũy cách nào” (trang 81, quyển 2, sách Giải Thoát Trong Lòng Tay). Khi nói về nghiệp, theo sách Giải Thoát Trong Lòng Tay, có 2 loại nghiệp gồm có ý nghiệp và hành động cố ý.
Trước khi nói về nghiệp, ta phải hiểu nghiệp là gì. Nghiệp nói chung là hành động. Có 2 loại nghiệp là ý nghiệp và hành động cố ý. Ý nghiệp là những suy nghĩ trong tâm, chưa có được thúc đẩy ra ngoài thành hành động. Hành động cố ý nghĩa là ta đã có động cơ và bây giờ đã được thúc đẩy ra thành lời nói hoặc hành động. Tất cả những nghiệp nào đưa ta đi tái sinh ở đời sau sẽ thuộc về một trong hai loại là ý nghiệp và hành động cố ý.
3/ Người ta bỏ thân thọ thân cách nào
Ở đây sẽ hướng dẫn rằng ở một đời, ta sẽ chết như thế nào và đi tái sinh ở đời sau như thế nào. Gồm 3 phần:
a/ Cái gì xảy ra lúc chết
b/ Cách thành tựu thân trung ấm
c/ Cách nhập thai và sinh ra
Trong đạo Phật nói rất nhiều về cái chết. Đức Phật cũng dạy rất nhiều sự việc diễn ra trong lúc chết. Trong Lamrim, ta chỉ được học sơ bộ về cái chết. Sau này, khi lên lớp Kim Cương Thừa, chúng ta sẽ được học kỹ hơn. Vì trong Kim Cương Thừa, Đức Phật dạy rất chi tiết về cái chết.
Khi nhìn về cái chết, cái chết diễn ra như một quá trình. Đầu tiên, ta cần phải hiểu cái chết là như thế nào. Y học định nghĩa cái chết là gì? Theo y học, khi một người bị ngưng tim, trái tim không còn đập nữa, người đó được xem là đã chết. Khi não không còn hoạt động nữa, nhưng tim vẫn còn đập, lúc đó con người sống trong trạng thái hôn mê. Tuy nhiên, theo đạo Phật, khi trái tim ngừng đập, nhưng não vẫn còn khả năng hoạt động, tâm trí vẫn còn khả năng hoạt động thì vẫn chưa phải là chết.
Ta cần hiểu một điều rằng, theo y học, khi trái tim ngừng đập, hệ tuần hoàn máu sẽ ngưng hoạt động, lúc đó não sẽ ngưng nhận oxy thì cũng sẽ nhanh chóng ngừng hoạt động. Nhưng theo đạo Phật, dù tim ngừng hoạt động, nhưng trong con người lúc đó vẫn còn tâm thức rất vi tế.
Trong Kim Cương Thừa có đề cập đến trạng thái thiền chết. Thiền chết có nghĩa là các chức năng trên cơ thể đã ngừng hoạt động, nhưng người đó vẫn có thể duy trì trạng thái thiền định ngay trong lúc chết.
Các nhà khoa học trên thế giới vẫn tiến hành những nghiên cứu về trạng thái thiền chết của các nhà sư. Đặc biệt, ở Tu viện Gyuto, các nhà khoa học Nga đã đến để nghiên cứu trạng thái thiền chết lúc các nhà sư viên tịch.
Khi một người bình thường chết đi, nếu chạm vào tứ chi của họ, ta sẽ thấy bàn chân và bàn tay lạnh dần nhưng ở giữa ngực vẫn còn hơi ấm. Hơi ấm là dấu hiệu cho thấy vẫn còn sự sống. Các chức năng trên cơ thể của người này dù đã ngưng hoạt động, nhưng sức sống vẫn còn duy trì. Dấu hiệu cho thấy điều đó là ở giữa ngực vẫn còn hơi ấm. Một số người ở thời điểm chết, tình trạng vẫn còn hơi ấm ở giữa ngực có thể kéo dài vài ngày. Đối với một người chết bình thường, khi máu từ trong mũi chảy ra, đó là dấu hiệu cho thấy tâm thức đã rời khỏi cơ thể.
Nói đến trải nghiệm của người chết, ta cần phải hiểu về tiến trình chết như thế này. Khi một người vừa tắt thở, đầu tiên, họ sẽ có trải nghiệm thấy ánh sáng rất trắng, giống như ánh sáng của mặt trăng trong đêm tối. Khi thấy ánh sáng trắng, người chết có trải nghiệm rất an lạc. Cho dù người này chết trong hoàn cảnh khiến cơ thể đau đớn như thế nào đi chăng nữa thì ngay giây phút tắt thở và sau đó trải nghiệm được ánh sáng trắng trong đêm tối, người đó sẽ cảm thấy an lạc, chứ không còn đau đớn.
Thầy hỏi chúng ta từng có trải nghiệm như thế này chưa? Chắc chắn chúng ta từng có người thân qua đời. Đối với những gia đình có người thân bị bệnh, trải qua đau đớn một khoảng thời gian dài, trước lúc ra đi khoảng 1 ngày, người này dường như không còn cảm thấy đau đớn và có phần nhẹ nhàng, thoải mái.
Khi một người chết, họ sẽ không chết liền ngay lập tức mà cái chết sẽ diễn ra như một tiến trình. Đầu tiên, sinh lực sống của người này yếu dần. Khi các yếu tố tứ đại trong cơ thể yếu đi, lúc đó tâm thức mới không còn ở trong cơ thể được nữa, mới dần dần đi ra.
Giai đoạn đầu tiên là tứ đại trong cơ thể bắt đầu yếu dần và tan rã. Đầu tiên, yếu tố đất sẽ tan rã trước. Khi đó, người chết sẽ có trải nghiệm giống như đang rơi xuống, dù rằng họ đang nằm. Đó là lý do một số người hay yêu cầu người nhà kê gối cao lên. Sau đó là đến yếu tố nước sẽ tan rã. Người này bắt đầu khát nước và cứ hỏi uống nước, môi của họ sẽ rất khô. Kế tiếp là yếu tố gió sẽ dần tan rã, hơi thở của người này sẽ yếu dần. Sau đó, yếu tố hỏa sẽ tan rã, khi đó cơ thể sẽ bắt đầu mất nhiệt. Khi yếu tố lửa tan rã rồi, các bộ phận trên khắp cơ thể như tay, chân sẽ mất nhiệt, chỉ còn một chỗ duy nhất là ở ngay giữa ngực vẫn còn có hơi ấm.
Khi dấu hiệu xảy đến đây thì tiến trình chết đã bắt đầu rồi. Lúc này người này đã tắt thở và bác sĩ sẽ tuyên bố là đã chết hoàn toàn. Nhưng theo quan điểm của đạo Phật, đặc biệt theo quan điểm của Kim Cương Thừa, người này chỉ mới chết một phần, tiến trình chết chưa thực sự xảy ra hết. Người chết sẽ trải qua 3 giai đoạn của tâm thức. Đầu tiên, người đó sẽ thấy ánh sáng màu trắng như ánh sáng trăng rằm trong đêm tối. Kế đến, họ sẽ thấy ánh sáng đỏ như mặt trời lúc bình minh. Sau đó người này sẽ chỉ thấy một màu đen mịt. Khi người này trải nghiệm thấy ánh sáng trắng thì sẽ có cảm giác rất an lạc trong tâm.
Khi người chết trải nghiệm ánh sáng trắng, sau đó trải nghiệm ánh sáng đỏ, kế đến là trải nghiệm tối đen mịt thì tâm quang minh sẽ hiển lộ ra. Tâm quang minh là tâm vi tế nhất của con người. Khi tâm quang minh hé lộ thì tâm này bắt đầu dần dần ra khỏi cơ thể. Ngay thời điểm tâm quang minh thoát hẳn ra khỏi cơ thể thì máu sẽ chảy ra khỏi mũi, lúc này mới được xem là chết thực sự.
Một hành giả thiền chết cũng trải qua các giai đoạn tan rã của tứ đại, sau đó là 3 giai đoạn tan rã của tâm thức (trải nghiệm ánh sáng trắng, ánh sáng đỏ và tối đen), nhưng đến giai đoạn tâm quang minh, hành giả thiền chết vẫn giữ vững trạng thái tâm quang minh trong suốt một giai đoạn dài.
Các giai đoạn chết sẽ diễn ra như vậy. Thông thường, khi một người tắt thở, tim ngừng đập, cơ thể mất đi hơi nóng thì y học xem người đó đã chết. Nhưng theo đạo Phật, còn có một quá trình diễn biến của tâm thức sau đó nữa. Có một nhóm nhà khoa học người Nga đã đến Tu viện Gyuto để thí nghiệm cơ thể của các vị sư trong trạng thái thiền chết. Đối với một người bình thường chết, nhiệt độ cơ thể sẽ giảm rất nhanh. Nhưng các nhà sư trong trạng thái thiền chết thì nhiệt độ cơ thể có giảm nhưng không có giảm nhiều như vậy.
Đặc biệt đối với Thầy, quan điểm của Thầy về trạng thái thiền chết đó rất khác so với những quan điểm hiện tại theo truyền thống. Khi chúng ta lên lớp Kim Cương Thừa, Thầy sẽ chia sẻ quan điểm cá nhân của Thầy về trạng thái thiền chết như thế nào.
Những người bệnh ở giai đoạn cuối đời, ta thấy họ được gắn các thiết bị hỗ trợ sự sống. Một số người hỏi Thầy rằng họ cảm thấy việc gắn thiết bị hỗ trợ sự sống như vậy rất dày dò và đau đớn nên có ý nghĩ rút máy để người nhà ra đi thanh thản. Theo Thầy, đó là cách hiểu rất sai. Đối với một người bệnh đang hôn mê sâu, tâm thức thô đã không còn hoạt động, chỉ còn tâm thức vi tế trong cơ thể. Cho nên, dù các thiết bị hỗ trợ sự sống có gắn vào trong người thì họ cũng không trải nghiệm đau đớn nhiều. Chúng ta hãy nhớ như vậy.
Mấy ngày trước Thầy có đến bệnh viện ở Los Angeles để cầu nguyện cho vợ của một người đang nằm trên giường bệnh và được gắn các thiết bị hỗ trợ sự sống. Người chồng muốn rút máy để người vợ có thể ra đi một cách nhẹ nhàng. Thầy đã nói chuyện và khuyên răn người chồng đừng làm như vậy. Vì tuy trong trạng thái hôn mê, người vợ sẽ không cảm nhận sự đau đớn trên cơ thể nhiều. Thầy khuyên hãy cố gắng cứu cô ấy.
