Lamrim 2025
TUẦN 44 – NGÀY 06/06/2026
CHỦ ĐỀ: SÁU PHIỀN NÃO CĂN BẢN (tiếp theo)
(Geshe Lharampa Thabkhe Lodroe hướng dẫn)
Thầy và học viên cùng phát khởi động cơ thanh tịnh trước buổi học pháp. Chúng ta bắt đầu tụng kệ Quy y Tam Bảo và phát tâm bồ đề (3 lần). Với động cơ bắt đầu đúng đắn và kết thúc hồi hướng thì việc học pháp mới trọn vẹn, thành tựu viên mãn.
Phạm vi trung bình nói về Tứ Thánh đế, nghĩ về khổ sinh tử nói chung, những khổ đặc biệt, nghĩ về nguồn gốc của đau khổ.
Nghĩ về nguồn gốc của đau khổ - các giai đoạn buộc chúng ta vào sinh tử
I. Phiền não (vọng tưởng) phát triển cách nào
1. Nhận ra phiền não
Nghiệp được tích lũy như thế nào? Sự tái sinh trong luân hồi được vận hành bởi nghiệp thiện và bất thiện. Để nhận biết nghiệp thiện và bất thiện tích lũy như thế nào, trước tiên ta cần nhận diện được phiền não, các giai đoạn trong sự phát triển phiền não, nguyên nhân của phiền não, những lỗi lầm của phiền não.
Cũng giống như quá trình phát triển cái cây, trước tiên phát triển gốc rễ, thân, nhánh, lá, quả thì giai đoạn phát sinh phiền não là do 6 loại phiền não căn bản gồm tham, giận dữ, kiêu mạn, vô minh, nghi, kiến chấp sai lầm và 20 loại phiền não phụ thuộc tạo thành.
Trong 6 loại phiền não căn bản chủ yếu là thân kiến (hoại kiến), tà kiến, vô minh chỉ có si mê. Trung Quán Ứng Thành nói về thân kiến (hoại kiến) là luôn nghĩ về cái tôi, bản ngã của mình, quan kiến thành hoại, nói về vô minh chỉ có si mê thì vô minh chính là gốc rễ của tất cả phiền não. Theo tông phái, thân kiến nghĩa là chúng ta ở kiếp này. Nếu người học triết học thì cho là tư tưởng sai lệch, gán đặt quy ước. Nếu không phải là người học triết thì cho là từ luân hồi vô thủy đã có cái tôi, có một chấp ngã vô minh. Từ đó, nó chính là gốc rễ của tất cả phiền não.
Ví dụ, thân của chúng ta là uẩn, từ đó cái tôi sinh khởi ra chấp ngã vô minh. Từ chấp ngã vô minh sinh khởi ra thân kiến. Ta nâng niu chăm sóc chấp ngã này sẽ sinh ra bám chấp, tham ái. Ta lại tiếp tục nâng niu chăm sóc nó và khi thấy ai có vóc dáng đẹp thì nảy sinh tâm hãm hại, sân giận. Ta thấy người khác có những thứ mà mình lại không có thì nảy sinh tâm ganh ghét. Các ý niệm xấu, nghi ngờ dần dần phát sinh, dẫn đến phiền não. Những lỗi lầm của phiền não đưa đẩy ta trôi lăn trong luân hồi, tích lũy nghiệp.
Ví dụ, vì muốn ăn thịt nên ta nảy sinh ý niệm tham chấp, muốn giết hại chúng sinh khác để được ăn thịt hoặc nổi cơn tức giận, giết hại chúng sinh. Tất cả những ác niệm, hành động xấu đều tích lũy nên ác nghiệp và đưa đẩy ta tái sinh trôi lăn trong luân hồi.
Nếu cầu nguyện được thanh tịnh tất cả những phiền não thì phiền não sẽ không biến mất. Khi ta nổi cơn tức giận và áp dụng lập tức thực hành hạnh nhẫn nhịn hay thiền quán tâm từ bi thì có thể giảm dần cơn tức giận. Tuy nhiên, để đoạn diệt tận gốc rễ phiền não, luân hồi thì phải nỗ lực học vô thường, thiền quán phân tích hiểu về vô ngã, trí chứng tánh không, giúp tư duy phân tích sâu sắc chi tiết những lỗi lầm của phiền não.
2. Các giai đoạn trong sự phát triển phiền não
Phiền não sinh khởi tạo ra nghiệp. Do đó, ta cần hiểu cách phiền não sinh khởi như thế nào, nghiệp tích lũy như thế nào. Nếu muốn đoạn diệt gốc rễ của phiền não thì phải cắt đứt nguyên nhân của phiền não. Bộ luận Hiện Quán Trang Nghiêm có đề cập 3 nguyên nhân chính.
Nguyên nhân của phiền não: Có 6 nguyên nhân
Trong tác phẩm A Tỳ Đạt Ma Tập Luận, tác giả Đại sư Vô Trước có nói đến 6 nguyên nhân của phiền não và có giới thiệu trong Giải Thoát Trong Lòng Tay, quyển 2, trang 73.
Nguyên nhân thứ nhất: Nền tảng của phiền não
Nền tảng này gồm những hạt giống, là khả năng tiềm tàng tập khí của phiền não. Khả năng tiềm tàng hạt giống này từ đâu mà có? Từ những đời trước trong quá khứ, ta đã quen với chuyện phát sinh tưới tẩm, phân bón, khí hậu ấm áp, vun trồng các hạt giống của phiền não. Thói quen đó giống như hạt giống tiềm tàng trong tâm thức của ta và ta mang hạt giống đó từ đời này sang đời khác. Đến bây giờ nếu ta vẫn chưa loại trừ hết phiền não thì vẫn còn hạt giống của phiền não đó.
Nguyên nhân thứ 2: Đối tượng của phiền não
Xã hội hiện đại ngày nay có nhiều đối tượng khiến ta rối loạn phiền não như công nghệ, điện thoại, vật chất, v.v. Từ đó hạt giống nhân duyên phiền não gặp đối tượng dễ chịu thì sẽ phát sinh tâm bám chấp nhiều hơn, còn hạt giống gặp đối tượng khó chịu sẽ phát sinh tức giận nhiều hơn. Đó là cơ chế phát sinh các phiền não.
Nguyên nhân thứ 3: Xã hội – bạn bè
Hành giả bắt đầu thực hành thiền cần tìm nơi yên tĩnh, bởi vì chúng ta còn bị chi phối bởi phiền não, vọng tưởng. Trong truyện có nói đến Ngài Milarepa, thiền sư đã đi tìm đến nơi tĩnh lặng, hẻo lánh, hang động để cắt đứt những đối tượng nhiễu loạn phiền não, còn chúng ta thích đi đến những thành phố vui vẻ, nhộn nhịp dễ phát sinh phiền não, tham chấp, sân giận. Ta gặp bạn bè nói những câu chuyện thế nào thì câu chuyện ấy sẽ kích hoạt hạt giống phát sinh phiền não thực sự, giao tiếp tụ họp, gặp gỡ nhiều bạn xấu, hút thuốc, uống rượu... Khi kết giao với bạn xấu, những việc mà người bạn xấu làm sẽ ảnh hưởng đến ta, sẽ kích hoạt hạt giống phát sinh phiền não đúng loại đó. Nếu chơi với bạn xấu sẽ bị lây những thói xấu. Chơi với bạn tốt sẽ học theo những điều thiện. Do đó, cần phải lựa chọn kết bạn cẩn thận.
Nguyên nhân thứ 4: Thảo luận
Nghĩa là nói chuyện qua lại. Thảo luận gồm cả việc đọc sách, truyện không bổ ích, xem phim ảnh viễn vông, phim về đề tài chiến tranh, bàn tán với bạn bè về những chuyện xấu hoặc không cần thiết… Ví dụ như xem bộ phim có nhân vật nói chuyện về bám chấp và tức giận, anh ấy nói chuyện từ người già đến trẻ có lúc bàn về chuyện học tập, có khi nói xấu người kia không làm việc này việc kia.... Anh ta nảy sinh rất nhiều phiền não khi nói chuyện với mọi người. Đặc biệt, giới trẻ ngày nay thường nghiện chơi game dẫn đến nhiều hệ lụy ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần như tâm trạng cô đơn buồn bã, mất hứng thú với cuộc sống, trầm cảm, rối loạn lo âu, từ đó phát sinh bám chấp, tức giận, dẫn đến nhân phiền não nhiều hơn.
Nguyên nhân thứ 5: Tập quán
Ta hiếm có thói quen suy nghĩ tích cực, nuôi dưỡng tâm từ bi và rất dễ làm việc xấu. Ví dụ như tức giận, bám chấp điều gì đó mà cứ nghĩ đến nó hoài, không thấy đó là lỗi. Mỗi khi nghĩ đến nó lại tức giận, bám chấp một lần nữa và thói quen đó cứ tiếp tục, lần sau nghĩ về đối tượng sẽ nhiều hơn lần trước, khiến ta khó từ bỏ thói quen xấu.
Nguyên nhân thứ 6: Suy nghĩ không thực tế
Ta thường suy nghĩ phóng đại hơn so với thực tế. Ví dụ, khi nói chuyện với người khác, ta thường suy diễn anh ta có thể đang suy nghĩ thế này, sẽ hành động thế kia. Khi ta thích đồ dùng, thiết bị, quần áo... thì tâm ta cứ suy nghĩ hoài về nó, khiến tâm bám chấp ngày càng gia tăng. Tương tự, khi nghĩ đến kẻ thù, những người nói lời tổn thương mình hay làm khuyết điểm nho nhỏ đối với mình thôi nhưng ta cứ nghĩ mãi về khuyết điểm đó. Từ một lỗi nhỏ, ta vọng tưởng phóng đại tâm mình gắn đặt con người đáng ghét đó thật xấu xa và những điều xấu được phóng đại làm tâm trở nên sân giận hơn và phiền não ngày càng tăng trưởng.
Khi phát sinh nhiều phiền não thì ta khó có thể vui vẻ, bình an. Một người mắc nhiều bệnh trên thân như bệnh cảm, đau bao tử thì khó có thể đi làm. Tương tự, tâm của ta có nhiều phiền não như tham chấp, tức giận, ganh ghét, kiêu ngạo, bủn xỉn sẽ khiến tâm nhiễu loạn, xáo trộn, cạn kiệt năng lượng. Cho nên, ta cần phải nỗ lực tịnh hóa phiền não.
Việc suy nghĩ về những lỗi lầm của phiền não không phải để đối trị với kẻ thù bên ngoài, mà là để áp dụng đối trị với những phiền não bên trong của mình. Từ đó, tâm của ta mới vững vàng để đối trị với phiền não và giữ được tâm thái an nhiên khi gặp khó khăn và kiến tạo con đường không còn phiền não. Đức Phật đã giảng dạy sau Khổ đế, Tập đế là Diệt đế và Đạo đế. Chúng ta sẽ được học các bài học phía sau Đạo đế và Diệt đế hướng dẫn cách đoạn diệt phiền não.
Thầy kết thúc buổi học bằng việc hồi hướng.
