Lamrim 2025
TUẦN 43 – NGÀY 23/05/2026
CHỦ ĐỀ: NGÀY THỨ 15 – SÁU CĂN BẢN PHIỀN NÃO
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Hôm nay Thầy hướng dẫn sáu phiền não căn bản (xem từ trang 62 đến trang 72, quyển 2, sách Giải Thoát Trong Lòng Tay).
Có sáu phiền não căn bản gồm tham, giận dữ, kiêu mạn, vô minh, nghi, kiến chấp sai lầm.
1/ THAM
Phiền não đầu tiên là tâm tham. Ta cần hiểu ý nghĩa chính xác khi đạo Phật nói về tâm tham. Đạo Phật xem tâm tham như một phiền não. Vậy phiền não có nghĩa là gì? Những tâm nào khi phát sinh sẽ phá hủy đi an lạc nội tâm của mình đều được xem là phiền não.
Chúng ta cần phân biệt giữa tâm tham lam, bám chấp với tâm yêu thương. Hai tâm này hoàn toàn khác nhau. Tâm yêu thương là tâm hướng về một người khác và nghĩ cho lợi ích của người đó. Còn tâm bám chấp là tâm chỉ nghĩ cho lợi ích của bản thân mà thôi.
Do đó, khi ta hướng về một đối tượng nào mà phát sinh tâm chỉ nghĩ đến lợi ích cho bản thân thì đó là tâm tham lam, bám chấp, chứ không phải là tâm yêu thương. Đôi lúc trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta phát sinh tâm tham lam, bám chấp cho bản thân, nhưng lại gọi nó là yêu thương.
Nếu không có gì bất tiện, chúng ta hãy bật video lên. Thầy nhìn khuôn mặt của các học viên thì mới dễ dàng biết được học viên đang hiểu bài như thế nào.
2/ GIẬN DỮ
Trong sáu phiền não căn bản, phiền não đầu tiên là tâm tham. Phiền não thứ hai là giận dữ (trang 64, quyển 2). Có lẽ Thầy không cần giải thích nhiều về tâm giận dữ vì ai cũng hiểu giận dữ là như thế nào. Tuy nhiên, có một điều chúng ta phải hiểu ở đây: khi nói về những phiền não căn bản như tâm sân giận v.v… thì ta cần phải xem tất cả các phiền não này giống như những căn bệnh trong tâm mình và một khi đã là bệnh, chắc chắn sẽ có phương thuốc chữa khỏi.
Chúng ta hãy xem những phiền não này như những căn bệnh trong tâm và hoàn toàn có phương pháp để chữa khỏi những căn bệnh lâu năm này. Khi đến với đạo Phật, học hỏi lời Phật dạy, ta phải cố gắng hiểu biết những phiền não căn bản là gì và làm sao để thoát khỏi những phiền não này. Đó là phần cốt lõi của đạo Phật.
Thầy nhắc lại là chúng ta hãy xem những phiền não căn bản này như những căn bệnh trong tâm. Có sáu loại căn bệnh trong tâm: tham, giận dữ, kiêu mạn, vô minh, nghi và kiến chấp sai lầm.
3/ KIÊU MẠN
Nói đến ngã mạn, ai cũng có. Chắc chắn chúng ta đều cảm nhận được tâm ngã mạn của chính bản thân mình. Tâm xem trọng bản thân chính là ngã mạn. Thầy sẽ giải thích một cách đơn giản như thế nào là ngã mạn. Khi chúng ta nghĩ rằng mình làm tốt hơn người khác, đây không phải là tâm ngã mạn. Ví dụ, khi ta nghĩ rằng “tôi có thể làm được việc này” thì đó là sự tự tin, không phải ngã mạn. Còn nếu ta nghĩ rằng “chỉ có tôi mới có thể làm được việc này” thì đó là tâm ngã mạn.
Tâm ngã mạn có thể phát sinh với nhiều lý do khác nhau. Cho dù tâm ngã mạn phát sinh vì lý do nào thì tất cả những lý do đó cũng rất ngu xuẩn.
Thầy kể câu chuyện: Có ba tù nhân trong phòng giam nói chuyện với nhau. Tù nhân thứ nhất nói rằng: “Khi tôi đến đây, đường sá ở ngoài nhà tù thậm chí còn chưa có, ô tô không thể nào đi vào nhà tù được, lúc đó tôi phải đi vào bằng xe kéo, xe ngựa”. Tù nhân thứ hai lại bảo rằng: “Khi tôi đến đây, thậm chí xe ngựa không vào được, lúc đó phải tự cưỡi ngựa vào”. Lúc này người phạm nhân thứ ba mới hỏi hai người kia rằng: “Con ngựa là gì vậy? Ô tô là gì vậy? Tôi chưa bao giờ nghe nói hay nhìn thấy những thứ này”. Người phạm nhân thứ ba đang nói chuyện với tâm ngã mạn. Anh ta đang cố chứng minh anh ta là người vào tù sớm nhất. Người tù nhân thứ ba nghĩ rằng, làm tù nhân lâu đời nhất trong nhà giam là điều đáng tự hào. Do tâm ngã mạn, ta hay nói quá câu chuyện của mình, thổi phồng điều mình có với người khác.
Thầy kể một câu chuyện khác: Có ba người phụ nữ đang đi trên một chuyến tàu lửa. Người phụ nữ đầu tiên đeo vòng chuỗi bằng vàng. Cô ta bỗng nhiên tháo vòng chuỗi bằng vàng ra và ném ra khỏi cửa sổ của đoàn tàu. Hai người phụ nữ còn lại mới hỏi: “Tại sao cô lại ném vòng vàng ra ngoài cửa sổ?”. Người phụ nữ đó trả lời rằng: “Chồng tôi tặng cho tôi rất nhiều vòng cổ bằng vàng. Nhưng tôi lại bị dị ứng với vàng. Vì không đeo được nên tôi vứt đi”. Người phụ nữ thứ hai lúc này đang đeo một vòng cổ bằng kim cương. Cô này cũng tháo chiếc vòng cổ ra rồi ném đi. Hai người phụ nữ kia cũng hỏi tại sao cô ta lại vứt vòng kim cương đó đi. Người này nói rằng: “Chồng tôi tặng cho tôi rất nhiều vòng chuỗi kim cương mà tôi lại dị ứng với kim cương. Vì không đeo được nên tôi vứt đi”. Người phụ nữ thứ ba chưa kịp dứt lời, chỉ mới nói: “Tôi bị dị ứng với…” thì một người đàn ông ngồi kế bên té xuống sàn tàu và ngất xỉu. Thấy người đàn ông bất tỉnh trong vài phút, ba người phụ nữ vô cùng lo lắng, dùng nước vẩy lên mặt của anh ta, cố gắng làm anh ta tỉnh dậy. Khi anh ta tỉnh dậy, những người phụ nữ này mới hỏi anh ta bị làm sao. Anh ta trả lời rằng: “Tôi bị dị ứng với mấy người nói chuyện bốc phét. Mỗi lần nghe nói chuyện bốc phét là tôi xỉu”.
Tương tự, vì tâm ngã mạn, ta hay thổi phồng câu chuyện với người khác, vì muốn chứng tỏ mình siêu việt hơn bất cứ ai. Vấn đề của ngã mạn không dừng lại ở chỗ đó. Khi chúng ta tức giận, lập tức sẽ cảm thấy bất an và không vui. Nhưng khi tâm ngã mạn đã trỗi đậy, ngay lúc đó ta sẽ không thấy bất an và không vui mà sẽ cảm thấy rất thỏa mãn, thích thú. Sau đó, ta lại so sánh bản thân với người khác. Khi so sánh bản thân với người khác thì tất cả những gì tốt đẹp và may mắn mà ta đang có được dần trở nên mất giá trị vì ta cảm thấy mình không bằng được người khác.
Cho nên, khi tâm ngã mạn trỗi dậy, ta đều mong muốn những gì mình có là tốt nhất, nên bắt đầu so sánh bản thân với người khác. Khi có một chiếc đồng hồ, ta lại so sánh với người có hai chiếc đồng hồ, rồi bắt đầu thấy buồn, khiến những thứ mà ta đang có dần trở nên mất giá trị.
Đó là những gì diễn ra trên thực tế. Đầu tiên, ta phát sinh tâm ngã mạn, sau đó ta đem bản thân ra so sánh với người khác. Từ chuyện so sánh đó dần giết chết an lạc nội tâm. Tâm so sánh đó khởi nguồn từ chuyện ta phát sinh ngã mạn. Vì tâm ngã mạn, ta luôn muốn mình phải là nhất nên mới so sánh bản thân với người khác. Từ ngã mạn, ta bắt đầu so sánh rồi sẽ phát sinh ra nhiều điều tiêu cực khác.
4/ VÔ MINH
Chúng ta hãy xem xét lại tất cả những điều bất hạnh, đau khổ, phiền não, khó chịu trong tâm mình từ xưa đến giờ có liên quan đến tâm tham lam, tâm giận dữ hay tâm ngã mạn hay không. Thậm chí ta phải xem những đau khổ, phiền não của mình từ xưa đến giờ có liên quan đến vô minh hay không. Vô minh là loại phiền não thứ tư trong sáu phiền não căn bản (xem trang 66).
Ở phần này, ta sẽ học và hiểu được những căn bệnh trong tâm mình trước. Khi đã biết cơ chế hoạt động của những căn bệnh này rồi thì ở phần sau, ta sẽ học các phương pháp đối trị để chữa khỏi những căn bệnh này.
Thầy hỏi các học viên: Chúng ta có nghĩ mình tham lam, giận dữ, ngã mạn hay vô minh không? Nếu câu trả lời là có, Thầy có một tin tốt và một tin xấu, chúng ta muốn nghe tin nào trước? Tin xấu là một khi tâm còn mang những phiền não này, chắc chắn ta còn phải chịu đau khổ vì chúng. Tin tốt là chúng ta hoàn toàn có phương pháp chữa khỏi các căn bệnh này. Vậy ta tìm các phương pháp đối trị đó ở đâu? Câu trả lời là Zoom. Chúng ta hãy vào lớp Zoom để tìm cách chữa bệnh (Rinpoche cười).
Vấn đề lớn nhất của người bệnh là gì? Đó là họ không biết và không chịu chấp nhận rằng mình đang mang bệnh. Nếu ta không biết và không chấp nhận mình đang mang bệnh thì không có cơ hội nào để chữa khỏi bệnh.
Cũng như vậy, vấn đề lớn nhất của một người điên là không biết rằng mình đang bị điên. Nếu một người điên biết mình bị bệnh điên thì người này chắc sắp thành Phật rồi.
Khi người bệnh đã biết mình bị bệnh và chấp nhận rằng mình đang mang bệnh thì các phương thuốc cứu chữa mới bắt đầu hữu hiệu. Người này mới bắt đầu chịu uống thuốc để chữa bệnh. Ở phần này, chúng ta sẽ học cách nhận diện những căn bệnh trong tâm. Còn phương pháp chữa bệnh sẽ được học ở phần sau.
Đến bây giờ chúng ta có còn nghĩ rằng tâm mình đang hoàn hảo nữa hay không? Nếu ta biết và chấp nhận rằng tâm mình đang không hoàn hảo, rằng mình đang mang tâm bệnh, Thầy lại có tin tốt và tin xấu. Nếu có học viên nào trả lời họ không có tâm bệnh gì cả, Thầy cũng có một tin tốt và một tin xấu.
5/ KIẾN CHẤP SAI LẦM
Bốn phiền não đầu tiên là tham lam, giận dữ, kiêu mạn, vô minh. Phiền não thứ năm là kiến chấp sai lầm. Vậy quan điểm sai lầm nào là tồi tệ nhất? Nếu ta nghĩ rằng mình sẽ giữ y hệt như thế này mãi mãi, không thay đổi gì cả, đó là quan điểm sai lầm tồi tệ nhất. Nếu ta nghĩ mình sẽ cứ giống như vậy hoài thì đối với tất cả việc làm hay dự định của bản thân, ta đều trì hoãn, cho rằng ngày mai làm cũng được vì mọi thứ vẫn y như vậy, không cần gấp gáp để làm gì.
Trong cuộc sống này, không có gì có thể tồn tại giống hệt mãi mãi, điều gì cũng thay đổi, đó chính là quy luật. Nếu ta còn một chút suy nghĩ nào cho rằng bản thân hay mọi thứ xung quanh sẽ không thay đổi, đó là quan điểm sai lầm tồi tệ nhất. Chỉ có một điều sẽ không bao giờ thay đổi, đó là điều gì? Đây là bài tập về nhà trong tuần này.
6/ NGHI
Phiền não thứ sáu là tâm nghi (nghi ngờ). Nghi là một phiền não. Ví dụ, nghĩ rằng trên đời không có Phật, không có nhân quả.
Trong sáu phiền não căn bản này, những phiền não nào là tồi tệ nhất? Bốn phiền não đầu tiên (tham, giận dữ, kiêu mạn, vô minh) là bốn phiền não căn bản tồi tệ nhất. Khi đã học và hiểu được các phiền não căn bản, ta hãy quán chiếu, chiêm nghiệm bản thân để xem phiền não nào trong sáu loại này là mạnh nhất trong tâm. Đây cũng là bài tập về nhà trong tuần này.
Phần thực hành quan trọng khi học về sáu phiền não căn bản là quán chiếu xem trong tâm mình, phiền não nào là mạnh nhất. Trong cuộc sống hằng ngày, có những lúc ta cảm thấy bất an, căng thẳng, lo âu… Tất cả mọi xáo trộn đó đều đến từ sáu phiền não căn bản này.
Thầy đặt câu hỏi: “Nếu trúng số được một triệu USD thì ta sẽ làm gì?”. Khi chúng ta vừa nghe xong, câu hỏi này đã kích động tâm tham rồi.
Thầy kể câu chuyện: Chúng ta biết rằng từ thời Đức Phật, Ngài có dạy các vị tu sĩ đi khất thực. Khi đi khất thực, các tu sĩ cầm chiếc bình bát đựng thức ăn. Vào thời Đức Phật, chiếc bình bát có những cái lỗ dưới đáy để khi bỏ thức ăn vào, một phần thức ăn thường sẽ rơi ra khỏi những cái lỗ đó.
Có một vị thầy đang đi khất thực mà bình bát bị lủng lỗ, nên thức ăn rơi ra. Nhìn thấy vị thầy đang cầm bình bát bị lủng lỗ, nhà vua mới cúng dường cho vị thầy đó một chiếc bình bằng vàng. Vào lúc đó, có một tên trộm đã nhìn thấy sự việc. Trong suốt vài ngày, tên trộm suy nghĩ làm cách nào trộm được bình bát bằng vàng của vị thầy kia. Một đêm nọ, tên trộm mới lẻn vào nơi ở của vị sư và lục tung hết chỗ này chỗ kia nhưng vẫn không tìm thấy chiếc bình bát bằng vàng đó. Trong lúc tìm, tên trộm đã đánh động vị sư này tỉnh dậy. Khi vị sư tỉnh dậy, mới nói rằng: “Tôi biết anh tới để tìm chiếc bình bát bằng vàng. Anh không cần phải tìm nữa, chiếc bình bát đang nằm ở dưới gường của tôi, anh hãy lấy đi đi. Khi đi ra, anh nhớ đóng cửa lại”. Sau khi cửa đóng xong, vị thầy lập tức nằm xuống và ngủ liền một giấc.
Sau đó vài ngày, tên trộm lại đến tìm vị thầy. Tên trộm cũng đem theo bình bát bằng vàng đó và trả lại vị thầy. Tên trộm nói với vị thầy rằng: “Sau khi trộm chiếc bình bát từ thầy, suốt mấy ngày tôi không ngủ được vì sợ người khác trộm mất chiếc bình bát của tôi. Tôi không thể hiểu được trong thời gian thầy giữ bình bát bằng vàng, tại sao thầy vẫn ngủ ngon vào buổi tối”.
Tên trộm nói rằng: “Trước khi trộm chiếc bình bát, tôi không ngủ được vì phải tìm cách làm sao để trộm cho bằng được. Sau khi trộm xong, tôi vẫn không gnủ được vì sợ người khác đến trộm mất chiếc bình của tôi. Tôi nghĩ chiếc bình bát này bị nguyền rủa”.
Thực sự chiếc bình bát không có vấn đề gì cả. Vấn đề nằm ở tâm tham lam, bám chấp của tên trộm. Nhà sư tuy giữ chiếc bình bát bằng vàng nhưng không có bám chấp vào nó. Vì thế, cho dù có hay không có chiếc bình bát bằng vàng, nhà sư vẫn ngủ ngon vào mỗi buổi tối.
Điều tương tự như vậy đang xảy ra trong cuộc sống của chúng ta. Khi ta đang tham lam, bám chấp vào điều gì đó, kể cả không có nó hay có nó, ta đều không vui vẻ được. Đó là điều tồi tệ mà tâm bám chấp gây hại cho mình. Nếu ta từ bỏ tâm bám chấp, tham lam này, thay vào đó là tình yêu thương chân thật thì cho dù không có hay có thứ yêu thích, chúng ta vẫn có thể an lạc.
Cho nên, Đức Phật dạy rằng tham lam, bám chấp chính là gốc rễ dẫn đến đau khổ. Nếu biết thay tâm tham lam, bám chấp bằng tình yêu thương chân thật thì ta sẽ không phải chịu những điều bất an như thế.
Bây giờ ta hãy quay trở về với câu hỏi khi nãy: “Khi trúng số một triệu USD, ta sẽ làm gì?”. Câu hỏi này đã kích động tâm tham trong tâm mình. Ta hãy xem một triệu USD đó giống như chiếc bình bát bằng vàng kia, không có thì cũng phiền, có rồi cũng sẽ bị phiền mà thôi. Một khi tâm tham nổi lên, kéo theo nó chỉ là buồn phiền và đau khổ.
Có thể ta nghĩ rằng khi có tiền, ta sẽ dùng tiền đó làm từ thiện, giúp đỡ người nghèo... Đó là câu trả lời khi chưa có tiền. Khi đã có tiền thật trong tay rồi, chắc chắn ta sẽ không làm từ thiện. Lúc đó ta sẽ có nhiều dự định cho bản thân. Thầy biết ta sẽ không làm từ thiện đâu mà sẽ thay đổi ý định.
Đối với dự án Thầy vừa chia sẻ, sẽ có một khoản đầu tư khá lớn từ các nước ở châu Âu, Thầy vẫn kiên quyết khi đóng góp cho dự án thì sẽ đóng góp về Phật pháp, hướng dẫn mọi người thực hành thiền. Điều đó sẽ luôn miễn phí từ phía Thầy.
Khi còn bám chấp, ta sẽ còn bất an. Giống như tên trộm vì bám chấp vào chiếc bình bằng vàng nên bất an, không ngủ được. Còn vị thầy kia dù có chiếc bình bát bằng vàng hay không nhưng do không bám chấp vào nó nên vẫn luôn giữ được tâm an lạc, vui vẻ.
Nói về tâm giận dữ, ai cũng hiểu được tai hại của tâm giận dữ. Một khi giận dữ đã phát khởi trong tâm, ta sẽ không thể nào vui vẻ được. Đối với tâm ngã mạn, có một điều Thầy muốn chia sẻ thêm. Ta hãy nhìn vào trong điện thoại di động của mình. Trong điện thoại của mình, chắc có rất nhiều ảnh tự chụp, trong số đó ta thích nhất tấm ảnh nào? Bây giờ ta nhìn vào trong điện thoại xem tấm ảnh nào mình thích nhất thì chắc chắn tấm ảnh đó sẽ hoàn toàn không có giống mình ở ngoài đời đâu. Trong tấm ảnh đó, chúng ta nhìn trẻ hơn, rực rỡ hơn, sáng hơn so với ngoài đời thật. Bạn thích tấm ảnh đó vì ta nhìn thấy bản thân mình đẹp hơn, dù biết không giống ở ngoài đời thực, do bản ngã của mình nên luôn thích nhìn mình lúc nào cũng tươi đẹp.
Có một lần Thầy đến dùng bữa tại nhà một người quen, trên tường có treo một bức ảnh chân dung. Người trong bức ảnh rất trẻ và đẹp, Thầy cứ tưởng đó là ảnh của con gái cô ấy. Vì thế, Thầy chỉ bức ảnh đó và hỏi người phụ nữ: “Đây có phải là con gái của cô không?”. Cô ấy trả lời: “Thưa Thầy, không phải ạ. Đó là ảnh của con”.
Bức ảnh nhìn giống con gái cô ta, nhưng thực ra là ảnh của cô ta. Trong ảnh trông cô ta còn trẻ và đẹp. Cô ta vì thích bức ảnh đó nên vẫn luôn treo trong nhà. Do bản ngã, chúng ta luôn thích mình lúc nào cũng trẻ và đẹp như vậy. Ta hãy tự nhìn lại bản thân để xem tâm ngã mạn của mình như thế nào.
Vì bản ngã, đôi lúc khiến cho ta khó chấp nhận những sự thật trong cuộc sống. Bởi vì tâm ngã mạn chỉ chấp nhận những điều giả dối mà thôi. Nếu có người nói với mình rằng: “Bạn nhìn rất trẻ và đẹp”, ta sẽ phản ứng như thế nào? Ta sẽ thích những câu nói như vậy. Bởi vì câu nói đó có đúng hay sai thực ra không có quan trọng đối với mình. Chúng ta xưa nay chỉ sống với những điều giả dối, vì tâm ngã mạn của mình chỉ yêu thích những gì trái với thực tế thôi. Người ta khen mình trẻ, đẹp, tuy điều đó không đúng với thực tế, nhưng tâm ngã mạn lại rất thích, vì tâm ngã mạn được xây dựng trên những gì không đúng với thực tế. Vì thế, chúng ta tin và cảm thấy thoải mái với những điều giả dối. Đó là lý do chúng ta không bao giờ có được sự an lạc, vui vẻ. Hạnh phúc, vui vẻ thực sự chỉ đến từ việc chúng ta sống đúng với thực tế.
