Lamrim 2023
TUẦN 124 – NGÀY 20/05/2026
CHỦ ĐỀ: TRÍ TUỆ BA LA MẬT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Ngày hôm nay Thầy tiếp tục hướng dẫn chúng ta thiền quán về tánh không. Trước khi bắt đầu buổi học, Thầy có vài điều muốn thông báo vì chúng ta đang bước vào tháng vô cùng linh thiêng, đó là tháng Phật thành đạo. Ngày 17/05 theo dương lịch là ngày bắt đầu của tháng Phật thành đạo. Trong tháng 5 này, ngày 31/05 đánh dấu ngày Đức Phật thành đạo nên từ bây giờ đến ngày 31/05, sẽ rất tốt nếu chúng ta siêng năng tu học, đặc biệt là đọc đi đọc lại sách Giải Thoát Trong Lòng Tay. Trong khoảng thời gian này, chúng ta hãy tập trung nhiều hơn vào phần tánh không, chiêm nghiệm thiền quán tất cả những điểm đã được học về tánh không và đọc đi đọc lại sách Giải Thoát Trong Lòng Tay. Hãy nhớ làm theo những gì Thầy căn dặn.
Trở lại với chủ đề thiền quán về tánh không. Lần trước Thầy hướng dẫn chúng ta hãy thiền quán xem cái ngã có phải là một với thân hay không và tìm lý do để chứng minh cho điều này. Còn nếu nghĩ cái ngã không phải là một với thân, ta cũng cần phải tìm lý do tại sao ngã không phải là một với thân. Quá trình phân tích như thế gọi là thiền quán. Ngoài việc xác định cái ngã có phải là một với thân hay không, hoặc cái ngã có phải là một với tâm hay không, ta còn phải nỗ lực xác dịnh xem nếu có một cái ngã như thế tồn tại thì nó hiện đang ở đâu. Đó là hai bước ta cần phải làm.
Trong quá trình thực hành thiền quán, nếu tâm phát sinh sợ hãi hoặc bất cứ cảm xúc tiêu cực nào, ta phải nhận ra khoảnh khắc phát sinh nỗi sợ hãi đó, đồng thời tìm cách tách biệt bản thân ra khỏi nỗi sợ hãi đó và tự nhắn nhủ rằng bản thân mình không phải là nỗi sợ hãi đó.
Nếu không có gì bất tiện, chúng ta hãy bật video lên. Thầy đã nhiều lần nói rằng nếu các học viên bật video lên, Thầy cảm thấy giống như đang xem một bộ phim. Trong hơn 8 ngày vừa qua, ngày nào Thầy cũng ban khẩu truyền từ 7 đến 8 tiếng đồng hồ trong tu viện, lúc nào cũng nhìn bản kinh, nên bây giờ Thầy muốn nhìn vào màn hình, nhìn gương mặt của các học trò.
Kỹ thuật thiền quán Thầy vừa hướng dẫn là mỗi khi trong tâm phát sinh cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, lo âu, ngay lập tức ta thiền quán rằng “tôi không phải là nỗi sợ đó”, “tôi không phải là nỗi lo âu đó”. Ta phải tìm cách tách biệt bản thân ra khỏi cảm xúc tiêu cực đó.
Những gì chúng ta cần phải thiền rất đơn giản, gồm có hai bước thiền. Bước thứ nhất là quá trình đi tìm cái ngã. Bước thứ hai là mỗi khi trong tâm phát sinh một cảm xúc mãnh liệt nào đó, như nỗi sợ hãi, ta phải tìm xem nỗi sợ đó đang hiện diện ở đâu. Đó là hai bước chúng ta cần phải thực hành.
Một kỹ thuật thiền khác nữa là tìm hiểu và phân tích xem cái ngã có phải là thân của mình hay không. Nếu cái ngã là thân, ta phải tìm lý do vì sao ta khẳng định rằng cái ngã đó là thân của mình.
Một điều quan trọng cần phải biết trước khi thực hành là những kỹ thuật thiền này sẽ dẫn mình đến đâu. Thông qua các kỹ thuật thiền này, ta phải đạt đến được một trạng thái, trong đó ta phát hiện ra rằng cái ngã không tồn tại độc lập một mình được và hơn nữa, cái ngã là một sản phẩm do tâm phóng chiếu ra. Ví dụ, khi giác quan của mình có xúc chạm với thế giới bên ngoài như khi nghe một âm thanh nào đó, nếm một hương vị nào đó, tâm mình rất dễ dàng phóng chiếu ra một đối tượng nào đó ở trong tâm.
Thầy sẽ dành ít phút tiếp theo để chúng ta thiền quán về tánh không theo các bước Thầy vừa hướng dẫn. Chúng ta sẽ tiếp tục áp dụng các bước này vào thiền quán trong suốt một tháng tới.
Bài tập thiền quán thứ nhất là tìm xem cái ngã ở đâu. Ví dụ, ta tìm xem cái ngã có phải đang nằm trên đầu, hay trong dạ dày… hay không. Kỹ thuật tương tự được áp dụng khi một cảm xúc tiêu cực nào đó phát sinh trong tâm. Ví dụ, khi có cảm giác sợ hãi, lo âu…, ta phải tìm xem nỗi sợ hãi, lo âu đó đang ở đâu trên thân, có phải nằm ở trên đầu, hoặc nằm trong dạ dày hay không… Bài tập này khá dễ dàng.
Bài tập thứ hai là thiền quán rằng bản thân mình không phải là thân, không phải là tâm và tìm lý do vì sao bản thân mình không phải là thân, không phải là tâm. Quá trình thiền quán này cũng tương tự như khi tâm ta phát sinh một cảm xúc tiêu cực nào đó như sợ hãi, lo âu, ta phải biết cách tách bản thân ra khỏi cảm xúc tiêu cực đó. Ta phải thiền quán rằng bản thân mình không phải là nỗi sợ đó, không phải là cảm xúc tiêu cực đó. Đôi khi chúng ta sợ hãi thì lại nhầm lẫn bản thân mình là nỗi sợ hay cảm xúc tiêu cực đó.
Nếu chúng ta đã hiểu hết những lời Thầy hướng dẫn trên lớp, đó chỉ là một mức độ hiểu bài thôi. Tiếp theo, ta phải đạt đến sự hiểu biết ở một tầng bậc sâu hơn qua quá trình thiền quán của bản thân.
Khi thực hành thiền trong ít phút tới, chúng ta hãy bật video lên để tập trung tốt hơn. Nếu chúng ta không bật video, Thầy sẽ không biết các học viên có đang thực hành thiền trên lớp hay không, hay là tắt video để làm việc khác. Khi chúng ta bật video lên, Thầy nhìn mặt học trò sẽ biết được học trò có đang hiểu bài hay không, rồi mới quyết định sẽ giảng đơn giản hơn, hoặc sẽ giảng sâu hơn. Nếu chúng ta không rõ về những gì Thầy hướng dẫn, hãy tham khảo thêm phần tánh không trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay.
Thầy tóm tắt lại các bước thực hành thiền. Bước thứ nhất là đi tìm xem cái ngã đang ở đâu. Bước thứ hai là ta phải liên tục nói với bản thân rằng ngã không phải là thân, ngã cũng không phải là tâm và tìm lý do vì sao ngã không phải là thân, không phải là tâm. Các bước thiền quán này sẽ giúp chúng ta phát triển trí tuệ về tánh không.
Trong lúc đạo tràng thực hành thiền quán, Thầy sẽ chiếu bức ảnh của Đức Phật lên màn hình với hy vọng chúng ta sẽ nhận được gia trì từ Đức Phật. Chúng ta có thấy ảnh Đức Phật mà Thầy vừa chia sẻ không? Còn đây cũng là một bức ảnh khác của Đức Phật. Cả hai bức ảnh đều là Đức Phật, nhưng bức ảnh thứ hai là hiện thân của Đức Phật trong Kim Cương Thừa. Khi nhìn vào ảnh của Đức Phật Kim Cang Trì, tức là hiện thân của Đức Phật khi thuyết giáo lý bí mật, ta thấy rằng ở hiện thân này, Đức Phật có vòng đeo cổ, vòng đeo tay, tất cả các trang sức quý báu đều có trên thân của Ngài. Điều này có ý nghĩa rằng các hành giả Kim Cương Thừa không nhất thiết phải từ bỏ các tài sản thế tục mới có thể thành Phật. Hành giả Kim Cương Thừa có thể hưởng dụng tất cả tài sản thế tục mà vẫn có thể đạt được Phật quả. Và đây là một bức ảnh khác của Đức Quan Thế Âm.
Thầy đã chia sẻ lên màn hình nhiều bức ảnh khác nhau về Đức Phật với hy vọng đạo tràng nhận được sự gia trì trong lúc thực hành thiền quán về tánh không. Bây giờ chúng ta hãy thiền quán về tánh không theo hai bước Thầy vừa hướng dẫn.
Bức ảnh Đức Phật mà Thầy đang chiếu lên màn hình rất đặc biệt vì chính Thầy là người chụp bức ảnh này. Bây giờ, Thầy dành cho chúng ta 5 phút thiền quán về tánh không theo các bước vừa hướng dẫn.
Bước thiền quán thứ nhất là tìm xem cái ngã đang ở đâu. Sau khi tìm xem ngã đang ở đâu, ta đi thêm một bước nữa là với bất cứ cảm xúc nào phát sinh trong tâm, ta tìm xem cảm xúc đó đang ở đâu, ở trên đầu hay ở trong phổi…, tương tự như cách ta đi tìm cái ngã.
(Đạo tràng thiền trong 5 phút)
Chúng ta vừa kết thúc bài thiền thứ nhất. Bài thiền thứ hai là trong lúc thiền, ta hãy nói với bản thân rằng ngã không phải là thân và phải tìm cho được một hay hai lý do tại sao ngã không phải là thân. Tương tự, ta cũng nói với bản thân rằng ngã không phải là tâm và nỗ lực tìm một vài lý do để thuyết phục bản thân tại sao ngã không phải là tâm.
Thầy cho một ví dụ về cách thiết lập lý lẽ trong thiền quán để thuyết phục bản thân rằng cái ngã không phải là tâm. Có lúc ta có cảm giác rất nóng, có lúc lại cảm giác rất lạnh nhưng tâm không bao giờ cảm thấy nóng, lạnh. Điều này chứng minh ngã không thể là tâm.
Để chứng minh ngã không phải là thân, Thầy đưa ra một ví dụ khác: khi có người nói lời hay với mình hoặc có người xúc phạm mình bằng lời lẽ nặng nề thì tâm sẽ bị tác động, chứ cái thân không có bị ảnh hưởng gì bởi lời khen hay lời xúc phạm đó. Đây là một lý lẽ để chứng minh ngã không phải là thân.
Chúng ta hãy học cách Thầy đưa ra lý lẽ để chứng minh ngã không phải là thân và cũng không phải là tâm. Trong quá trình thiền quán, ta hãy tự mình thiết lập các lý do để thuyết phục bản thân về điểm này.
Hãy áp dụng tương tự cách thiền quán như vậy bất cứ khi nào có phiền não phát sinh trong tâm. Ví dụ, khi có nỗi sợ hãi hay lo âu phát sinh trong tâm, hãy tự nói với bản thân rằng “tôi không phải là nỗi lo lắng đó”, “tôi không phải là nỗi sợ đó”. Hãy thực hành điều đó trong tuần này. Hãy tách biệt bản thân ra khỏi nỗi lo âu đó. Tuy nhiên, nếu ta có niềm vui thì đừng bao giờ áp dụng quá trình thiền quán này vì thiền như vậy sẽ hủy hoại niềm vui của mình.
Trong vài phút tiếp theo, đạo tràng hãy thực hành bài thiền thứ hai. Đầu tiên, hãy thiền quán rằng ngã không phải là thân và tự thiết lập một vài lý do khác để chứng minh cho điều này. Ta cũng làm tương tự như thế đối với trường hợp ngã không phải là tâm, cũng phải thiết lập vài lý do để khẳng định điều đó. Quá trình tìm lập luận để khẳng định ngã không phải là thân và cũng không phải là tâm là quá trình thiền quán, tức thiền phân tích.
Lần này, Thầy sẽ chia sẻ với đạo tràng bức ảnh của Đức Phật Văn Thù với hy vọng chúng ta sẽ nhận được sự gia trì để phát sinh trí tuệ về tánh không. Chúng ta hãy tiếp tục bài thiền thứ hai như Thầy vừa hướng dẫn. Đây là bức ảnh cầu vồng đôi mà Thầy chụp được khi nhìn từ tu viện của Thầy ở Nepal.
(Đạo tràng thiền 5 phút)
Chúng ta hãy tiếp tục các phần thực hành thiền này. Mục đích của các bước thiền này là để giúp chúng ta đạt đến được một sự chứng ngộ rằng ngã chỉ do tâm phóng chiếu ra. Ngay giây phút đạt được sự chứng ngộ đó, chúng ta sẽ dễ dàng tri nhận thế giới xung quanh. Hiện tại, cách chúng ta tri nhận thế giới bên ngoài là cho rằng các đối tượng xuất hiện trước tâm thức là có thật và thực thụ hiện diện ở đó, chứ không hề cảm nhận được rằng tất cả những gì ta tri nhận chỉ là do tâm phóng chiếu ra. Tất cả các bước này giúp ta đạt đến được một trạng thái phát hiện ra rằng ngã là do tâm phóng chiếu ra. Hiện tại khi nhắc đến chữ “tôi” hay cái ngã của mình, ta có một cảm nhận rằng cái ngã hiện diện rất chắc thực ở bên trong mình.
Đó là các bước ta cần tiến hành để đi đến sự chứng ngộ như Thầy vừa mô tả. Từ hôm nay đến ngày 31.5 chúng ta hãy tập trung vào thiền quán về tánh không vì đây là tháng rất linh thiêng - tháng Phật thành Đạo.
Hiện tại, trên lớp Thầy hướng dẫn các bước thiền quán lấy ngã làm đối tượng thiền, tức là ta thiền để thuyết phục bản thân rằng ngã không có thật, ngã chỉ do tâm phóng chiếu ra. Sau này khi đã thuần phục các bước thiền trên ngã, hãy chuyển sang áp dụng bước thiền này trên các cảm xúc phiền não trong tâm mình.
Nếu có những lúc ta cảm thấy mơ hồ về các bước thực hành, hãy tham khảo thêm phần tánh không trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay. Trong quá trình tu học, nếu ta chỉ nghe pháp thôi thì cái hiểu của ta sẽ khá hời hợt. Để có thể đào sâu hiểu biết trong giáo pháp, chúng ta nhất định phải thiền quán. Các bước thiền Thầy vừa hướng dẫn chính là thiền quán, thiền phân tích.
Ví dụ, trong thời thiền, ta đưa ra một đề mục thiền rằng ngã không phải là thân, ngã không phải là tâm. Ta phải đào sâu phân tích đề mục đó bằng cách đặt câu hỏi “tại sao ngã không phải là thân?”, “tại sao ngã không phải là tâm?”, “tại sao ngã không phải là cảm xúc sợ hãi đang hiện diện trong tâm mình?”. Quá trình chúng ta đi tìm lý lẽ để khẳng định đề mục mình đã thiết lập ban đầu, đó chính là thiền phân tích.
Một điều quan trọng nữa là ta đừng kỳ vọng một kết quả đến rất nhanh. Ở giai đoạn này, trước hết, ta phải học kỹ càng các tiến trình thực hành, chậm mà chắc. Dù ta thấy tiến trình chậm nhưng khi kết quả đến, ví dụ sự chứng ngộ đến thì sẽ đến rất bất ngờ, không thể nào biết trước được.
Chính vì vậy, một số hành giả khi chạm đến được trải nghiệm về tánh không, ngay khoảnh khắc đầu tiên thực chứng được tánh không, họ đã bị sốc vì trải nghiệm đến quá nhanh, quá bất ngờ.
Nhưng chúng ta phải ghi nhớ một điều này. Quá trình hành thiền có lúc tốt có lúc không tốt, điều đó rất bình thường. Cho dù ta cảm nhận quá trình thiền của mình không được thuận lợi thì sự chứng ngộ vẫn có thể xảy đến và đến rất bất ngờ. Điều quan trọng nhất là ta phải giữ được sự liên tục trong công phu thực hành.
