Lamrim 2023
TUẦN 120 – NGÀY 08/04/2026
CHỦ ĐỀ: TRÍ TUỆ BA LA MẬT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Trong 4 điểm then chốt để thực hành tánh không, đặc biệt là thực hành nhân vô ngã, điểm then chốt thứ nhất là xác định đối tượng cần phải bác bỏ. Ta cần hiểu rằng cách lý giải về tánh không từ Ngài Long Thọ được truyền xuống cho Tổ Tsongkhapa và Tổ Tsongkhapa đã tóm tắt lại việc thực hành tánh không vào 4 điểm then chốt như được ghi trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay.
Trong 4 điểm then chốt này, điểm then chốt thứ nhất cũng là điểm quan trọng nhất. Đó là phải xác định được cái gì cần được phủ định. Quá trình xác định đối tượng cần phải bị bác bỏ để thiết lập được tánh không là quá trình nhìn vào cái ngã của mình để xem hiện tại cái ngã trông như thế nào. Để xác định cách cái ngã đang trình hiện, ta phải đặt 2 câu hỏi cho bản thân: “Tôi là ai?” và “Tôi đang ở đâu?”.
Hai câu hỏi này cần phải được khơi dậy trong quá trình thiền định, tức là ta phải chất vấn cái ngã của mình trông như thế nào và cái ngã đang ở đâu. Trong 5 phút tới, chúng ta hãy thiền và đặt 2 câu hỏi này cho bản thân.
(Đạo tràng thiền trong 5 phút)
Chúng ta có tìm được câu trả lời cho 2 câu hỏi này không? Có vài điểm quan trọng ta cần phải hiểu về cách thức thực hành tánh không. Ở đây ta có tìm được câu trả lời hay không thì không quan trọng. Điều quan trọng hơn là khi đặt 2 câu hỏi “Tôi là ai?” và “Tôi đang ở đâu?”, ta bắt đầu cảm nhận được cách mình nắm bắt cái ngã. Một điểm quan trọng trong quá trình thiết lập tánh không là ta phải hiểu được cái ngã đang trình hiện trước tâm mình như thế nào và tâm đang bám chấp vào cái ngã đó như thế nào.
Để có thể chứng được tánh không, ta phải hiểu được nhân vô ngã. Đó là bước đầu tiên. Để hiểu được nhân vô ngã, trước hết, ta phải biết cái ngã đang hiện lên trước tâm mình như thế nào và tâm đang bám chấp vào cái ngã đó như thế nào.
Khi Thầy yêu cầu chúng ta đặt ra 2 câu hỏi “Tôi là ai?” và “Tôi hiện đang ở đâu?”, ta phải nhìn sâu vào bên trong để xem cái ngã của mình đang trông như thế nào và đang hiện diện ở đâu. Nếu ta hiểu được cái ngã cần được phủ định thì 50% công việc thực hành tánh không đã được hoàn tất.
Thầy bước sang điểm then chốt thứ 3 trong 4 điểm. Để thực hành điểm then chốt thứ 3 này, ta phải đặt tiếp một câu hỏi: Nếu cái ngã có hiện diện thì ngã và thân có phải là một hay không? Bây giờ ta phải phân biệt được cách ta nhìn nhận cái ngã trong 2 tình huống cực kỳ khác nhau.
Ở tình huống thứ nhất, trong một giao tiếp hằng ngày, khi nghe có người gọi tên mình, ta sẽ đáp lại người kia. Khi nghe đến tên mình thì một khái niệm về ngã xuất hiện trong tâm mình.
Ở tình huống thứ 2, khi ta bị cáo buộc là kẻ ăn trộm dù mình không ăn trộm, lúc đó cái ngã của mình trồi lên một cách rất mãnh liệt. Ở tình huống thứ nhất và tình huống thứ 2, cách ta nắm bắt 2 cái ngã này hoàn toàn khác nhau.
Nếu ta phân biệt được rõ ràng cách mình nắm bắt cái ngã trong 2 tình huống rất khác biệt này thì gần như ta đã hiểu hết lý thuyết về tánh không trong đạo Phật.
Trong quá trình đi tìm cái ngã, nếu cái ngã có tồn tại thì nó đang ở đâu? Con người có thân và tâm. Nếu cái ngã có tồn tại thì nó có phải là một với thân? Nếu trả lời rằng ngã là một với thân thì ta phải xác định được cái ngã nằm ở đâu trong thân của mình. Còn nếu nói rằng cái ngã không phải là thân thì ta phải có lý do để giải thích tại sao lại nói như vậy. Ta phải đặt ra câu hỏi đó trong quá trình thiền của mình.
Đây được gọi là thiền quán. Trong quá trình thiền quán, ta đi sâu vào câu hỏi: Nếu cái ngã có tồn tại thì cái ngã có phải là một với thân hay không? Nếu nói cái ngã là một với thân thì ta phải đưa ra lý do vì sao. Còn nếu ta nói rằng cái ngã không phải là thân thì cũng phải giải thích vì sao. Ta hãy thực hành thiền quán như thế trong 5 phút.
Thầy chia sẻ một bức ảnh trên màn hình. Trong ảnh là một pho tượng của Ngài Văn Thù, là một trong những pho tượng chính trong tu viện của Thầy. Để có thể tiến bộ trong quá trình thiền quán về tánh không, ta cần phát sinh được trí tuệ. Hy vọng rằng Ngài Văn Thù sẽ gia trì cho chúng ta trong quá trình thiền quán về tánh không.
Trong 5 phút thiền quán, ta đặt câu hỏi: Cái ngã có phải là thân hay không? Hoặc hỏi cách khác là ngã và thân có phải là một hay là khác? Nếu ta cho rằng ngã và thân là một thì phải đưa ra lý do tại sao và nếu cho rằng ngã và thân là 2 thứ khác nhau thì cũng trả lời tại sao.
(Đạo tràng thiền trong 5 phút)
Sau vài phút thiền, chúng ta có trải nghiệm như thế nào? Chúng ta đã đi đến điểm mấu chốt trong thực hành tánh không thì nhất định phải có trải nghiệm thực tế trong thiền quán, chứ không thể dừng ở mức độ học lý thuyết được nữa. Và ta phải hiểu được điểm mấu chốt trong quá trình tìm câu trả lời cho câu hỏi: Ngã và thân có phải là một hay không?
Bây giờ Thầy cho một gợi ý về cách lập luận trong thiền quán. Lấy ví dụ, ta cho rằng ngã và thân không phải là một. Lập luận thứ nhất mà chúng ta có thể đưa ra là khi người ta chết, cái thân bị hỏa táng thành tro bụi, trong khi cái ngã tiếp tục tái sinh ở đời sau. Đây là một lý do hợp lý để giải thích rằng ngã và thân không phải là một.
Lập luận thứ 2 là ta dùng phương thức phản biện, nói rằng nếu ngã và thân là một thì khi có người sỉ nhục mình bằng lời nói, cái ngã của mình bị tổn thương nhưng cái thân sẽ không bị tổn thương bởi lời sỉ nhục đó. Cho nên, nếu như ngã và thân là một thì khi người ta sỉ nhục mình, cái thân cũng phải bị tổn thương, chứ không chỉ cái ngã bị tổn thương. Ta dùng lập luận đó để chứng minh rằng ngã và thân không phải là một.
Sau khi Thầy gợi ý 2 lập luận để chứng minh ngã và thân không phải là một, chúng ta đã có được lập luận trên lý thuyết. Việc tiếp theo của chúng ta là đưa 2 lập luận này vào thiền quán, lặp đi lặp lại trong thời thiền để làm phát sinh trải nghiệm thực thụ trong tâm mình rằng ngã và thân không phải là một.
Trong thời thiền quán này, chúng ta hãy bắt đầu bằng 2 luập luận mà Thầy vừa gợi ý và có thể tìm thêm nhiều lập luận nữa để giải thích tại sao ngã và thân không phải là một. Ta phải dùng tất cả mọi lập luận có thể nghĩ ra được để làm phát sinh trải nghiệm thực thụ trong tâm rằng ngã và thân không phải là một.
Chúng ta đã hiểu rõ được đề mục thiền quán trong 5 phút tới là gì không? Đề mục thiền quán ở đây là dùng 2 lập luận Thầy vừa gợi ý để chứng minh cho điều đó và có thể dùng thêm lập luận khác với mục đích là làm sao phát sinh được trải nghiệm thực thụ rằng ngã và thân không phải là một.
(Đạo tràng thiền trong 5 phút)
Thầy sẽ giao cho chúng ta bài tập về nhà trong tuần này. Chúng ta hãy dành ra vài ngày trong tuần này để thiền quán về các đề mục trong buổi học hôm nay: “Tôi là ai?” và “Tôi ở đâu?”. Ta phải viết xuống giấy tất cả các trải nghiệm có được trong thời thiền. Bên cạnh đó là thiền quán về câu hỏi: Ngã và thân là một hay là khác? Lưu ý là cần phải tìm được 2 lập luận mới, khác với 2 lập luận Thầy đã gợi ý cho chúng ta.
Phương pháp thiền ở đây là cần phải vận dụng thiền quán, tức thiền phân tích. Chúng ta có thể cảm thấy thiền quán mới mẻ với mình nhưng hãy nỗ lực thực hành phần này. Mỗi ngày hãy dành ít nhất 10-15 phút để thiền quán như Thầy vừa hướng dẫn.
Trong quá trình thiền quán này, chúng ta không cần tụng bất cứ câu chú nào. Chúng ta chỉ cần tìm nơi yên tĩnh, nhắm mắt lại và suy nghĩ sâu sắc về đề mục thiền và vận dụng tất cả mọi lý lẽ có được. Mục đích sau cùng của thiền quán là làm phát sinh trải nghiệm cá nhân trên đề mục thiền. Nếu chúng ta cứ nghe lời Thầy giảng rồi tin theo, chỉ dừng lại ở đó thì sẽ không phát sinh được trải nghiệm cá nhân và sẽ không tiến bộ được trong quá trình tu tập.
Trong quá trình tự thân thực hành, chúng ta đừng lo lắng sẽ thực hành sai. Điều quan trọng nhất là bắt đầu thực sự thực hành. Ban đầu khi mới thực hành, ta hay sợ phạm lỗi. Chúng ta không cần sợ như vậy, vì có sai mới có đúng. Khi phát hiện ra sai lầm, ta mới sửa sai, như vậy quá trình thực hành của mình mới hoàn thiện.
Bài tập thiền quán trong tuần này là mỗi ngày ta phải thiền từ 10-15 phút. Ít nhất ta phải nhớ Thầy đã giao bài tập nào cho mình, chứ đừng xuống lớp rồi quên hết.
Điều quan trọng nhất trong thiền quán tuần này là ta phải tìm được một vài lập luận của riêng mình để chứng minh rằng ngã và thân không phải là một. Đừng lo lắng rằng lý do mình đưa ra là đúng hay sai. Chỉ cần đưa ra được lý do do chính mình tự nghĩ ra để chứng minh ngã và thân không phải là một thì điều đó đã tốt rồi.
Trí tuệ về tánh không hay về bất cứ đề mục thiền nào trong đạo Phật đều được phát sinh thông qua quá trình thiền quán. Nếu ta không đi vào thời thiền, không vận dụng tất cả mọi lập luận có thể nghĩ ra về một đề mục thiền quán nào đó thì sẽ không bao giờ phát sinh được trí tuệ về đề mục thiền đó. Cho nên, nếu ta không thiền quán về tánh không thì chỉ có tốn thời gian học lý thuyết thôi, chứ không đạt được gì cả.
