Lamrim 2023
TUẦN 119 – NGÀY 01/04/2026
CHỦ ĐỀ: TRÍ TUỆ BA LA MẬT (tiếp theo)
(Tôn sư Khangser Rinpoche hướng dẫn)
Chúng ta đang học đến phần thiền định và thiền quán về tánh không. Đây là một chủ đề vô cùng quan trọng.
Hôm nay Thầy sẽ chia sẻ một số câu chuyện về Tổ Tsongkhapa và cách Ngài thực hành tánh không như thế nào. Có một vài câu chuyện rất đặc trưng trong cuộc đời của Tổ Tsongkhapa mà chúng ta cần biết. Trong suốt cuộc đời hành đạo của Tổ Tsongkhapa, trong khoảng thời gian đầu, dù nỗ lực thực hành nhưng Ngài vẫn không chứng ngộ được tánh không. Bởi vì Tổ đã gặp những chướng ngại khá lớn trong quá trình thiền quán về tánh không.
Thầy hỏi chúng ta đã dùng bữa tối chưa? Tối nay Thầy ăn tối hơi nhiều. Ngày hôm qua Thầy vừa từ Hàn Quốc trở về tu viện ở Ấn Độ và hôm nay Thầy dùng bữa theo chế độ ăn của tu viện. Sau khi dùng bữa, Thầy cảm thấy khá nặng bụng. Thông thường, ở tu viện bên Ấn Độ, thức ăn hằng ngày chứa khá nhiều tinh bột như gạo, các loại ngũ cốc v.v...
Bây giờ Thầy sẽ quay trở lại chủ đề về tánh không. Đây là một chủ đề rất quan trọng trong đạo Phật. Tánh không trong đạo Phật có một số điểm tương đồng với các môn khoa học hiện đại.
Sau khi Đức Phật thuyết về tánh không, các học giả và hành giả sau thời của Đức Phật đã diễn giải lời dạy của Ngài về tánh không theo một cách khác nhau. Chính vì họ diễn giải lời dạy của Đức Phật về tánh không theo nhiều phương cách khác nhau nên bây giờ chúng ta có nhiều cách hiểu khác nhau về tánh không.
Sự khác biệt này bắt nguồn từ chính các vị đệ tử trực tiếp của Đức Phật khi nghe Ngài thuyết về tánh không. Khi Đức Phật thuyết về tánh không, mỗi đệ tử hiểu theo một cách, rồi các đệ tử này lại lưu truyền giáo pháp xuống các đệ tử bên dưới, hình thành nên các dòng truyền thừa khác nhau. Từ đó, mỗi dòng truyền thừa diễn giải lời dạy của Đức Phật về tánh không theo mỗi kiểu. Có thể thấy đạo Zen, rồi đến Phật giáo nguyên thủy, rồi Phật giáo Tây Tạng đều nói về tánh không theo những cách rất khác nhau. Thậm chí trong nội bộ Phật giáo Tây Tạng có nhiều truyền thống và các truyền thống này khi chạm đến chủ đề tánh không lại diễn giải định nghĩa tánh không theo những cách rất đặc trưng.
Tất cả nguồn cơn của những khác biệt này xuất phát từ một sự thật rằng, khi Đức Phật thuyết về tánh không, các đệ tử của Ngài hiểu theo khả năng của họ, nên mỗi người hiểu về tánh không theo mỗi cách khác nhau.
Vậy một câu hỏi được đặt ra: “Đức Phật đã thuyết về tánh không. Vậy sau thời của Đức Phật, vị học giả nào hiểu ý của Phật chính xác nhất?” Câu trả lời đó là Ngài Long Thọ.
Hôm nay Thầy học được một điều rất thú vị. Thầy mới phát hiện thức ăn trong tu viện bên Thầy không mấy tốt cho sức khỏe. Trong bữa ăn không có rau cải, chỉ toàn là tinh bột, nhụy hoa, bánh mì v.v… Nhưng bù lại, vị lại ngon.
Sau thời của Đức Phật, Ngài Long Thọ là người diễn giải tánh không do Phật dạy một cách chính xác nhất. Nếu nhìn vào đạo Zen, chúng ta sẽ thấy rằng cách mà đạo Zen giải thích về tánh không dựa rất nhiều vào những diễn giải của Ngài Đại Ca Diếp. Đạo Zen ghi chú truyền thừa về tánh không xuất phát từ Đức Phật, rồi truyền xuống cho Ngài Đại Ca Diếp, rồi từ Ngài Đại Ca Diếp truyền xuống cho Ngài Long Thọ. Đó là cách mà đạo Zen ghi lại truyền thừa của họ.
Đối với những truyền thống khác, ví dụ như trong Phật giáo Tây Tạng, truyền thừa về tri kiến tánh không được ghi lại rằng xuất phát từ Đức Phật, rồi từ Đức Phật truyền xuống cho Ngài Văn Thù, rồi từ Ngài Văn Thù truyền xuống cho Ngài Long Thọ. Chính vì các dòng truyền thừa khác nhau như thế nên có những cách diễn giải khác nhau về tánh không. Tuy nhiên, Ngài Long Thọ vẫn giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong tất cả các truyền thừa về tánh không.
Trong tánh không của Ngài Long Thọ có những điểm rất tương đồng với vật lý lượng tử mà các nhà vật lý học hiện đại đang nghiên cứu. Lần trước Thầy có buổi thảo luận với các nhà khoa học bên châu Âu. Sau khi nghe các nhà khoa học thuyết trình về vật lý lượng tử hiện đại, Thầy chia sẻ rằng: “Những gì các ông vừa thuyết trình đã được Ngài Long Thọ nhắc đến dưới một dạng thức khác trong kinh điển”. Các nhà khoa học lúc đó mới nói rằng có lẽ họ đã vô tình trở thành Phật tử từ lúc nào mà bản thân cũng không hay biết.
Khi học về tánh không, một điều vô cùng quan trọng là chúng ta buộc phải hiểu được Ngài Long Thọ diễn giải về tánh không như thế nào. Để hiểu được quan điểm của Ngài Long Thọ về tánh không, chúng ta cần phải đọc những bộ luận do Ngài Long Thọ viết ra. Và khi tổ Tsongkhapa diễn giải về tánh không, Tổ đã dựa vào những diễn giải trước đó của Ngài Long Thọ.
Thầy nhấn mạnh một lần nữa, khi nói đến tánh không, quan điểm và cách diễn giải tánh không của Ngài Long Thọ là điều vô cùng quan trọng mà chúng ta cần phải tìm tòi nghiên cứu. Đạo Zen cũng diễn giải tánh không dựa trên quan điểm của Ngài Long Thọ, đến ngay cả Tổ Tsongkhapa cũng diễn giải về tánh không dựa trên các bộ luận của Ngài Long Thọ. Do đó, chúng ta phải học về Ngài Long Thọ nếu muốn hiểu chính xác về tánh không.
Chúng ta có biết Ngài Long Thọ sinh ra ở đâu không? Ngài không phải sinh ra ở Nepal. Ngài Long Thọ không có cùng nơi sinh với Đức Phật, nhưng có một thời gian Ngài đã đến Nepal. Gần tu viện ở Nepal của Thầy có một ngọn núi. Lịch sử ghi chép lại rằng Ngài Long Thọ đã trải qua nhiều năm tu tập trên ngọn núi đó. Ngài Long Thọ sinh ra ở miền Nam Ấn Độ, sau đó đi tu học ở học viện Nalanda tại Đông Bắc Ấn, khá gần với Nepal bây giờ. Sau khi hoàn tất tu học ở Nalanda, Ngài đã trở về Nam Ấn và mở tu viện riêng của mình.
Nói về lịch sử của tu viện Nalanda, tu viện này đã được thiết lập ở vùng Đông Bắc Ấn. Vào thời đó, ở vùng Bắc Ấn có một vài tu viện Phật giáo rất nổi tiếng.
Nói về bối cảnh Đức Phật thuyết tánh không, Ngài đã thuyết tánh không trên một đỉnh núi mà ngày nay gọi là núi Linh Thứu, là nơi Đức Phật đã dành nhiều thời gian để thuyết về tánh không.
Chúng ta đã có dịp viếng thăm đỉnh Linh Thứu ở vùng Bắc Ấn chưa? Nhân đây Thầy có một tin vui cho đạo tràng: cuối năm nay, khoảng ngày 10-12/12, Dipkar sẽ tổ chức một chuyến hành hương chiêm bái thánh tích, gồm đỉnh Linh Thứu - nơi Đức Phật đã thuyết về tánh không, Vườn Lộc Uyển - nơi Đức Phật đản sinh, cùng các thánh tích khác. Thầy sẽ là người “hướng dẫn du lịch” cho đoàn mình. Học viên có thể đi cùng với gia đình. Thầy nói rằng từ bây giờ chúng ta hãy tiết kiệm tiền và hủy hết những chuyến đi không cần thiết khác (Rinpoche cười).
Vài hôm trước Thầy đã thông báo chương trình hành hương này ở bên Hàn Quốc, bây giờ Thầy thông báo cho các học viên ở Việt Nam. Thầy dự định khởi hành trong khoảng ngày 10-12/12/2026. Thầy chọn khởi hành trong khoảng thời gian này vì sau ngày 20/12 giá cả mọi thứ tăng lên rất nhiều, nên tranh thủ đi trước ngày 20/12. Nếu chúng ta có dự định tham gia chuyến hành hương này thì hãy chốt lịch và bắt đầu để dành tiền. Chuyến hành hương này sẽ có sự góp mặt của các học viên Dipkar ở khắp nơi trên thế giới hội tụ về chiêm bái thánh tích.
Trở lại chủ đề tánh không, khi Đức Phật thuyết về tánh không trên đỉnh núi Linh thứu, có 2 điều Ngài không nói rõ về tánh không. Điều thứ nhất là Đức Phật thuyết về tánh không nhưng chưa bao giờ nói rõ ràng trực tiếp quan điểm của chính bản thân Ngài về tánh không. Bởi vì Ngài thuyết về tánh không ở đỉnh Linh Thứu, nhưng cũng thuyết giảng về tánh không ở những nơi khác và có những khác biệt nho nhỏ giữa các lần thuyết giảng này về nội dung tánh không.
Vậy một câu hỏi được đặt ra: “Đâu là ý thật của Đức Phật về tánh không?”. Trả lời câu hỏi đó là công trình của Ngài Long Thọ. Ngài Long Thọ đã nghiên cứu đào sâu và đã xác định được ý thật của Đức Phật về tánh không trùng với những gì Ngài đã thuyết trên đỉnh Linh Thứu.
Nói về đỉnh Linh Thứu, đó chỉ là một ngọn núi thôi, không có gì đặc biệt về ngọn núi này. Có nhiều bộ kinh về tánh không, trong đó có một bộ kinh chứa 8.000 bài kệ về tánh không và Ngài Long Thọ khẳng định rằng những gì được chép lại trong 8.000 bài kệ về tánh không này chính là ý thật của Đức Phật về tánh không. Có lẽ các học trò của Thầy đều biết rằng, bất cứ lúc nào di chuyển từ nơi này sang nơi khác, Thầy đều mang theo bên mình một bộ kinh Bát Nhã.
Trở lại những chướng ngại mà Tổ Tsongkhapa đã gặp phải trong quá trình Ngài thực hành tánh không. Khi Tổ hoang mang vì không cách nào hiểu được tánh không, Tổ đã khẩn cầu lên Đức Phật Văn Thù và đã có được linh kiến trực tiếp với Ngài Văn Thù. Khi ấy, Tổ Tsongkhapa đã nhận được tất cả những chỉ dẫn về tánh không từ Ngài Văn Thù. Vào thời đó, Đức Phật Văn Thù là vị đạo sư duy nhất có thể xóa tan tất cả mọi nghi ngờ trong tâm của Tổ Tsongkhapa về tánh không.
Trên màn hình, Thầy đang chia sẻ hình ảnh 2 pho tượng, bên trái là pho tượng của Đức Phật Văn Thù, bên phải là pho tượng của Tổ Atisha. Tổ Tsongkhapa trực tiếp lĩnh hội những giáo huấn về tánh không từ Đức Phật Văn Thù và Tổ Tsongkhapa cũng xem Tổ Atisha là một đạo sư và hấp thụ tất cả những chỉ giáo về luyện tâm từ Tổ Atisha. Cho nên, nếu đem tri kiến về tánh không từ Đức Phật Văn Thù kết hợp với những chỉ giáo về luyện tâm của Tổ Atisha thì gộp lại cả hai chỉ giáo này chính là truyền thừa của Tổ Tsongkhapa.
Hôm nay Thầy giới thiệu về bối cảnh lịch sử của tánh không trong đạo Phật. Bởi vì khi học về tánh không, chúng ta không chỉ đọc kinh điển, mà còn phải hiểu cả bức tranh toàn cảnh, tức phải hiểu được những diễn giải về tánh không xuất hiện trong lịch sử như thế nào v.v…
Khi thực hành tánh không, chúng ta không thể nào thực hành mù được, mà nhất định phải biết bản đồ tu tập và thiền định về tánh không gồm bước một, bước hai, bước ba, bước bốn như thế nào. Trong những buổi học gần đây Thầy đang hướng dẫn chúng ta bốn điểm then chốt để thực hành tánh không. Bốn điểm then chốt này cũng được xem là bốn bước đi tuần tự khi thực hành về tánh không. Bên cạnh học hỏi và thiền quán về những điểm then chốt này, chúng ta cần dành thời gian khẩn cầu Đức Phật Văn Thù gia trì cho chúng ta phát sinh được trí tuệ.
Hiểu được tánh không là điểm khó nhất trong toàn bộ quá trình tu học đạo Phật. Khi một hành giả đã chứng ngộ được tánh không thì không còn gì để tu trong đạo Phật nữa, vì người đó đã đi hết con đường trong đạo Phật rồi. Quá trình tu học tánh không y hệt như làm toán vậy. Để giải một bài toán, cần phải giải theo các bước tuần tự. Tánh không cũng giống như vậy, chúng ta nhất định phải biết được bản đồ thực hành tánh không theo từng bước như thế nào.
Bây giờ Thầy sẽ đề cập đến điểm quan trọng nhất của buổi học hôm nay. Thầy có một câu hỏi dành cho chúng ta: Đạo tràng Dipkar tổ chức hành hương vào thời điểm nào trong năm nay? Nếu chúng ta nhớ ngày tháng của chuyến hành hương thì xem như đã hiểu hết buổi học hôm nay rồi. Sau khi đã biết thời điểm khởi hành, chúng ta hãy để dành tiền cho chuyến đi. Thầy sẽ là người hướng dẫn đoàn và giải thích cho cả đoàn tất cả những chi tiết về các thánh tích chiêm bái. Vì ngồi một chỗ thuyết pháp nhiều nên đôi khi Thầy cảm thấy có chút chán. Vì thế, Thầy muốn làm một công việc khác như thử làm hướng dẫn viên du lịch xem như thế nào (Rinpoche cười).
Đó là điểm quan trọng của buổi học hôm nay. Chúng ta hãy dẫn cả gia đình cùng đi chiêm bái thánh tích vào cuối năm nay nếu có điều kiện. Thầy có ý định tổ chức chuyến hành hương, bởi vì đây là một dịp tốt để chúng ta có thể phát tâm cầu nguyện ngay tại các thánh tích trong cuộc đời của Đức Phật. Chúng ta có thể cầu siêu và cầu an cho người thân trong gia đình.
Cách đây khá lâu, Dipkar cũng từng tổ chức chuyến hành hương tương tự như vậy và các học trò mới đến Dipkar sau này cũng có ước nguyện được đi chiêm bái thánh tích cùng với Thầy. Thầy nghĩ rằng nếu như Thầy đã chấp nhận lời thỉnh cầu đó và Thầy đã bỏ thời gian để đi thì Thầy sẽ mời tất cả các học trò từ khắp nơi trên thế giới cùng tham gia chuyến hành hương. Đó là lý do Thầy nghĩ đến việc tổ chức chuyến đi cuối năm nay. Nếu như chúng ta quyết định tham dự chuyến đi, hãy nhớ rằng một mục tiêu quan trọng của chuyến đi là phát tâm cầu siêu và cầu an cho người thân của mình ngay khi có mặt tại thánh tích. Thầy cũng báo trước nếu chúng ta không thích thức ăn Ấn Độ thì hãy mang theo mì gói.
Đức Phật đã thuyết giảng về tánh không, rồi truyền xuống cho Ngài Văn Thù, rồi Tổ Tsongkhapa đã trực tiếp nhận giáo huấn về tánh không từ Ngài Văn Thù. Bây giờ đến lượt chúng ta học về tánh không thì nên tiếp cận tánh không như thế nào.
Thầy nói rằng thiền quán về tánh không khác với thiền quán về các chủ đề khác. Trước đây chúng ta thiền quán về vô thường, về lòng bi mẫn, chẳng hạn, thì trải nghiệm đạt được trong quá trình thiền quán từ tuần này sang tuần khác không có sự khác biệt nhiều. Ví dụ, tuần trước ta thiền về vô thường, tuần này cũng thiền về vô thường thì trải nghiệm của tuần trước so với tuần này sẽ không có nhiều khác biệt. Tuy nhiên, khi chuyển sang thiền quán về tánh không, tuần này trải nghiệm của chúng ta về tánh không có thể rất khác so với những gì mình trải nghiệm về tánh không trong thời thiền ở tuần trước.
Trong quá trình học giáo lý hoặc thiền về tánh không, sẽ có lúc chúng ta cảm thấy rơi vào bế tắc, tức không triển khai được những gì đã học trong thời thiền. Những lúc đó, cách hay nhất là đọc đi đọc lại nhiều lần chương về tánh không trong sách Giải Thoát Trong Lòng Tay. Đó chính là chỉ dẫn của Ngài Văn Thù dành cho Tổ Tsongkhapa. Ngài Văn Thù đã khuyên Tổ Tsongkhapa rằng mỗi khi gặp bế tắc, hãy học hỏi kinh điển, đọc tới đọc lui kinh điển nhiều lần.
Chỉ dẫn quan trọng thứ hai mà Ngài Văn Thù đã truyền cho Tổ Tsongkhapa là hãy thường xuyên khẩn cầu Ruộng Phước.
Điểm mấu chốt thứ ba mà Đức Phật Văn Thù đã hướng dẫn Tổ Tsongkhapa là phải thực hành tịnh hóa ác nghiệp. Vậy cách nào là cách tốt nhất để tịnh hóa ác nghiệp? Đó là chúng ta hãy làm việc tình nguyện cho các Phật sự ở Dipkar.
Đối với Thầy, Dipkar không phải là một nhóm học trò cùng nhau học Phật pháp mà Thầy mong muốn Dipkar nỗ lực làm thay đổi cuộc đời của nhiều người. Trong chuyến hoằng pháp vừa rồi của Thầy ở Hàn Quốc, có những người đến tham dự buổi lễ không phải là Phật tử, nhưng sau khi nghe được những gì Thầy chia sẻ, họ đã trở thành Phật tử chỉ sau một ngày. Cho nên, việc tham gia làm tình nguyện cho Dipkar để giúp đỡ nhiều người là một trong những cách hay nhất để thanh lọc ác nghiệp.
